Duurzame 100 Verantwoording

Enthousiaste, eigenwijze en volhardende mensen vormen de Duurzame 100 van onderop

Beeld Trouw

Wacht niet af. Begin zelf. Dat is, heel kort door de bocht, de rode lijn in de Duurzame 100 2019, de eerste ‘top van onderop’. Het is een lijst geworden waarin allerlei vormen van ‘iets beginnen’ om natuur, klimaat en leefomgeving te verbeteren, verschijnen. 

Van stenenlichters tot ecologische bouwers. Van eetbare plantsoenen tot voedselbossen. Van afvalrapers tot bomenredders. Van dorpsmolen tot windpark. Van groot en invloedrijk tot klein en creatief.

Het begon in mei met een oproep in de krant om ‘burgerinitiatieven’ te nomineren voor de Duurzame 100. Niet gericht aan de mensen die professioneel aan de knoppen zitten, dit jaar brengt Trouw de krioelende beweging van onderop in beeld. De respons was overweldigend. Honderden mails, tegen de vierhonderd nominaties, resulterend in een groslijst van krap driehonderd initiatieven.

Dat was een uitdaging voor de twaalfkoppige jury. Die hanteerde drie leidende criteria – resultaat, transitie en innovatie – maar daarmee was nog lang niet alles gezegd. Uitgebreid is er gediscussieerd over de betekenis van burgerinitiatieven. De een heeft direct effect, verbouwt voedsel, wekt stroom op of maakt de straten schoner. Anderen doen niet iets concreets, maar komen in actie, spijbelen voor het klimaat bijvoorbeeld, en brengen daarmee anderen in beweging. Let ook op ‘storytelling’, zei een aantal juryleden. De maker van een persoonlijk duurzaam jaarverslag heeft misschien weinig impact, maar vertelt wel een inspirerend verhaal voor anderen.

De ‘sociale bijvangst’ kwam ook voorbij. Veel projecten die mensen als vrijwilliger beginnen, hebben een verbindende werking. Zoals meer contact in de buurt of mensen aan goedkoop gezond en duurzaam voedsel helpen. Iets anders om op te letten is ‘systeemverandering’, vond de jury. Een zwaar woord, maar een ander energiesysteem opzetten of als consumenten een boerderij financieren zijn kopieerbare voorbeelden van een groene economie.

Hoe verzin je het?

De invloed van al die individuen op beleid, ook iets om mee te wegen. Neem de ‘burgerwetenschappelijke’ projecten. Mensen die afval in kaart brengen, in hun eigen buurt luchtvervuiling meten of pesticiden opsporen. Zij voorzien in waardevolle data die besluitvorming een andere kant op kan sturen. Tussen al die serieuze afwegingen, moet er ook plaats zijn voor de factor ‘hoe verzin je het’. Creatieve projecten die alleen al om hun originaliteit inspirerend zijn, zoals struiken roven van bouwplaatsen.

Al die actie van onderop is niet dé oplossing voor opwarming, vervuiling en verlies van soorten, constateerde de jury. Ingrijpen van de overheid, inspanningen van bedrijven, het wakker schudden door ngo’s: dat blijft allemaal hard nodig. De boegbeelden daarvan, figurerend in de voorgaande tien edities van de Duurzame 100, zijn nog even belangrijk om alle doelen voor 2030 en 2050 te halen. Maar nu klimaat en biodiversiteit vrijwel dagelijks in het nieuws voorbijkomen, is het een uitgelezen moment om de grotendeels onzichtbare beweging van burgers op het schild te hijsen.

Die volhardende, enthousiaste, eigenwijze mensen laten zien dat grote, abstracte wereldkwesties niet moedeloos en passief hoeven te maken. Het is niet altijd makkelijk, er zijn regels die in de weg zitten, starre gevestigde orde of tekort aan geld. Maar zelf iets ondernemen is uiteindelijk bevredigender en kan ook daadwerkelijk tot verandering leiden.

Hoe werkt het?

De Duurzame 100 begint met een groslijst, dit jaar van burgerinitiatieven. Dat kan van alles zijn: lokale voedselclubs, afvalrapers, energiecoöperaties, circulaire projecten, redders van natuur, ­etcetera. De jury, lezers van Trouw en de ­redactie hebben kandidaten aangedragen. Er kwamen meer dan vierhonderd nominaties binnen, daarvan hebben er een krappe drie­honderd de groslijst gehaald.

Alle initiatieven en personen op de groslijst hebben een mail gekregen met het verzoek een informatieformulier over hun project of zichzelf in te vullen. Daarin is ze gevraagd informatie te geven over de aard en omvang van het initiatief, het effect ervan en de mogelijkheid het elders toe te passen. Ruim 80 procent van de kandidaten heeft het formulier ingevuld. De redactie vulde de informatie, waar nodig, aan. De jury heeft zo een gefundeerde keuze kunnen maken uit de genomineerden.

Uit de groslijst hebben de juryleden, onafhankelijk van elkaar, minimaal dertig en maximaal zeventig initiatieven gekozen, die volgens hen in de Duurzame 100 zouden moeten komen. Dat ­leverde (iets meer dan) honderd namen op. De jury heeft die, wederom onafhankelijk van elkaar, beoordeeld door scores toe te kennen aan de hand van drie criteria: resultaat, transitie en innovatie.

In twee juryvergaderingen heeft de jury de trends besproken in de beweging van onderop, de betekenis, reikwijdte en functie van ­burgerinitiatieven. Juryleden hebben ­pleidooien gehouden voor genomineerden waarvan zij vonden dat die de Duurzame 100 zouden ­moeten halen, of hoog zouden moeten ein­digen. 

Wie vormen de jury?

Dit jaar zijn er twaalf juryleden. Ze komen uit allerlei deelgebieden in de duurzame wereld, zoals energie, klimaat, wetenschap, natuur, voedsel, beleid, bedrijfsleven, onderwijs. Een aantal van hen heeft zelf ervaring met het ­opzetten van een burgerinitiatief.

Willem Ferwerda, directeur Commonland;
Joyeeta Gupta, hoogleraar Environment and development in the global south aan de Universiteit van Amsterdam;
Maarten Hajer, faculteitshoogleraar Urban Futures, Universiteit Utrecht;
Anke van Hal, hoogleraar duurzaam bouwen, Nyenrode Business Universiteit;
Jan Heijns, projectmanager Duurzame Doorbraken bij Het Groene Brein;
Jessie Kroon, oprichter bureau A New Zero;
Caroline van Leenders, transitiemanager vergroenen financiële sector RVO:
Talitha Muusse, organisator Energieboot, sociaal ondernemer, voorzitter van de jury;
Babette Porcelijn, ontwerper, onderzoeker, auteur ‘De verborgen impact’:
Klaas Sietse Spoelstra, initiatiefnemer Kening fan ‘e Greide:
Merijn Tinga, Plastic Soup Surfer, bioloog, kunstenaar:
Louise Vet, directeur Nederlands instituut voor ecologie (NIOO-KNAW) en hoogleraar WUR, nummer 1 Duurzame 100 2018.

Het hele juryproces wordt begeleid, samengevat en geanalyseerd door Gerhard van de Bunt, universitair hoofddocent sociologie en methodologie aan de VU.

Lees alles over de Duurzame 100 op Trouw.nl/Duurzame100

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden