Vitens-directeur Jelle Hannema in een winput bij waterpompstation de Vechterweerd.

InterviewWaterkwaliteit

Elke druppel duurzaam: ‘Mensen moeten leren hun tuin niet met drinkwater te sproeien’

Vitens-directeur Jelle Hannema in een winput bij waterpompstation de Vechterweerd.Beeld Herman Engbers

Er komen nog te veel vervuilende stoffen in het water terecht, zegt Vitens-directeur Jelle Hannema. Maar zijn grootste zorg is of de levering van drinkwater overal vanzelfsprekend blijft.

Onno Havermans

Kokmeeuwen zweven boven het opgeschoten gras van waterwingebied Vechterweerd, tussen Zwolle en Dalfsen. Het contrast met de egaal groene boerenweilanden ernaast is groot. Kruiden staan in bloei en in weerwil van de droogte die Nederland al dit voorjaar in haar greep heeft, staat het water in de sloten nog vrij hoog. Drinkwaterstation Vechterweerd ligt ook maar een paar honderd meter achter de dijk langs de Vecht, het water in de putten komt voor een deel uit de rivier, na een korte oeverpassage waarbij de bodem als eerste filter fungeert. Vervolgens zorgen de installaties in het moderne, zeven jaar geleden geopende station ervoor dat het Sallandse drinkwater de hoge kwaliteit krijgt die Nederland kenmerkt.

“Wij spelen niet met de gezondheid”, zegt directeur Jelle Hannema van Vitens, Nederlands grootste drinkwaterbedrijf. “Maar we zitten achteraan in de keten, we moeten het doen met water dat we in de putten aantreffen. Naarmate de bodempassage korter is, treffen we meer chemische vervuiling aan. En de Vecht, die vanuit Duitsland stroomt, is geen schone rivier. Dus moeten we meer doen om dit water te zuiveren.”

Vitens heeft 108 puttenvelden en 37 productiebedrijven in Friesland, Overijssel, Flevoland, Utrecht en Gelderland, die samen 360 miljoen kubieke meter drinkwater per jaar verwerken voor 5,8 miljoen klanten. De kwaliteit van dat drinkwater is een voortdurend punt van zorg. Vooral in hoge gebieden, zoals hier in Overijssel, is het grondwater meer verontreinigd, simpelweg omdat de voorraad minder diep in de bodem zit. In het midden van het land zit de zoetwatervoorraad onder een beschermende kleilaag, legt Hannema uit. In het oosten zit het maar een meter of veertig diep en ontbreekt de kleilaag.

Meer vervuiling van pesticiden en nitraat

“We winnen zowel diep grondwater als via oeverpassage uit de rivier”, zegt Hannema. “De bodem is filter nul, het automatische filter, maar als de afstand kort is houdt die niet veel tegen. Bij hoge winningen heb je dus meer vervuiling van pesticiden en nitraat. Daarover maken we ons grote zorgen, want het lukt maar niet om de toevoer van die vervuiling voldoende omlaag te krijgen. Er komen steeds nieuwe stoffen bij. Vooral nitraat uit mest is in ons gebied een probleem. We hopen dat het Nationaal Programma Landelijk Gebied ons helpt om dat omlaag te brengen. Drinkwater moet dan een integraal onderdeel zijn van dat programma.”

Dat is extra hard nodig wegens de droogte die al enkele jaren opspeelt. Die zet de Nederlandse watersystemen onder druk, maar zorgt ook dat gewassen op het land meststoffen minder goed opnemen waardoor meer nitraat uitspoelt en boeren dus minder profijt hebben van de mest, legt Hannema uit. Daarnaast zitten er nog veel resten van oude bestrijdingsmiddelen in de bodem. “Op zich heeft de landbouw al een stap vooruit gezet, door minder en minder schadelijke middelen te gebruiken, maar die oude stoffen zijn nog niet weg. Je kunt cynisch vaststellen dat wij op een aantal plaatsen bezig zijn de bodem te saneren.”

Verontreiniging is er ook door pfas, chemische stoffen uit de industrie die niet afbreken in het milieu en zich juist makkelijk verspreiden. Ook worden steeds meer medicijnresten uit het oppervlaktewater gefilterd. Hannema: “Hygiëne en gezondheid zijn de redenen van ons bestaan, sinds eind negentiende eeuw, toen mensen in Utrecht ziek werden van het water uit de grachten”.

Pachtcontracten met biologische boeren

Zelf doet Vitens er alles aan om de vervuiling zoveel mogelijk te beperken. “We hebben veel wingebieden in eigendom en doen het onderhoud zoals hier in Dalfsen door middel van pachtcontracten met biologische boeren en volle aandacht voor de natuur. Elke druppel duurzaam, is onze strategie. Maar de bronnen zijn niet op orde. Dat we het met z’n allen niet voor elkaar krijgt om de doelen van de Kaderrichtlijn Water te halen, laat, om het netjes te zeggen, niet de beste kant van de BV Nederland zien. En wij mogen het oplossen.”

null Beeld Herman Engbers
Beeld Herman Engbers

De eigen laboratoria van de drinkwaterbedrijven testen de kwaliteit van het water voortdurend. Toevoeging van chloor, zoals gebruikelijk is in veel andere landen, is dankzij de volledig beheerste zuivering van de bodem tegen invloed van buitenaf niet nodig. “Aan het begin van de oorlog in Oekraïne is ook de bescherming tegen radioactiviteit nagekeken en in orde bevonden”, weet Hannema.

Toch deed hij eind april een oproep aan de overheid om haast te maken met de zogeheten watertransitie: de overgang naar een nieuw watersysteem, waarin zoet water langer wordt vastgehouden en drinkwaterwinning prioriteit krijgt. Want niet alleen de kwaliteit van het grond- en oppervlaktewater laat te wensen over, ook de leveringszekerheid van drinkwater staat op korte termijn op het spel. “Water moet leidend zijn bij de inrichting van het land en onze bronnen moeten beter worden beschermd”, stelt de Vitens-directeur.

Botsende belangen

De bevolking groeit, er moeten een miljoen nieuwe woningen worden gebouwd en er zijn meer botsende belangen in het gebruik van de bodem, legt hij uit. “Het kabinet zegt dat water en bodem leidend zijn voor ruimtelijke keuzes. Dat is goed, laten we daar dan naar handelen.”

De Algemene Rekenkamer waarschuwde vorig jaar in een onderzoeksrapport voor de risico’s die gepaard gaan met boringen voor aardwarmte. Bij het boren naar warm zout water op grote diepte worden chemicaliën gebruikt en kan roest ontstaan, waardoor het zoute water kan weglekken naar de zoete drinkwatervoorraad. “We staan achter het duurzame doel van geothermie, we snappen de bijdrage aan een klimaatneutrale samenleving”, licht Hannema toe. “Maar die diepgelegen putten gaan dwars door aardlagen heen, met risico’s voor nabijgelegen drinkwater. Zorg dus dat je die twee goed uit elkaar houdt.”

Voorkomen van verontreiniging is ook een direct belang voor het leveren van drinkwater. Drinkwaterbedrijven zijn wettelijk verplicht om elk nieuw huis aan te sluiten. "De laatste jaren zagen we al een groei van 10 procent en daar komt voor Vitens boven de bestaande groei tot 2030 nog zo’n 15 procent bij als in ons gebied zo’n 400.000 nieuwe woningen worden gebouwd. En we hebben nu al een probleem met het verkrijgen van voldoende provinciale winvergunningen.”

Schade aan soorten

Dat komt omdat niet alle verleende vergunningen om drinkwater te winnen door Vitens kunnen worden gebruikt, legt Hannema uit. “Soms zit er spanning tussen de Drinkwaterwet en de Wet natuurbescherming. Die is streng en verbiedt elke activiteit die schade aan soorten veroorzaakt. Dat snap ik, maar voor de drinkwatervoorziening geldt ‘een dwingende reden van groot openbaar maatschappelijk belang’, we hebben dus te maken met conflicterende wetgeving. En we komen in een situatie waarin we niet meer aan alle aanvragen voor drinkwater kunnen voldoen. Dat is de grootste pijn in mijn buik."

Vitens levert aan bedrijven alleen drinkwater wanneer ook drinkwaterkwaliteit nodig is, zegt Hannema. “In Gelderland en Overijssel hebben we echter in verband met vergunningruimte voor het eerst aanvragen moeten weigeren. We putten al uit de reservecapaciteit, ook rekening houdend met de komende woningopgave. Ook de aanvraag van het datacentrum van Facebook in Zeewolde zouden we negatief hebben beoordeeld: daar ging het om koelwater, dat we niet zouden hebben geleverd als de bouw was doorgegaan.”

Om de capaciteit te verhogen moeten gemeenten en provincies sneller nieuwe vergunningen afgeven, legt Hannema uit. Daarnaast helpt het om technieken die het watergebruik verminderen toe te passen en daarvoor moeten sommige regels in het Bouwbesluit veranderen. “De bouwers zouden het prima vinden om waterbewust te bouwen, maar ze passen die technieken en nieuwe installaties niet op eigen houtje toe. De dubbele leiding, voor drink- en spoelwater, is na een mislukt experiment in de jaren tachtig verboden en dat was toen begrijpelijk. Je moet niet willen dat mensen zuinig met hygiëne omgaan of schoon drinkwater vermijden bij het bereiden van voedsel. Maar bufferen van regenwater voor gebruik in de tuin is juist goed.”

Nederland heeft in principe nog genoeg zoet water. Per saldo valt er zelfs meer regen, maar dat gebeurt in heftige pieken en voor je het weet ligt het in zee, zegt Hannema. “We leven in een land waar we eeuwenlang altijd te veel water hebben gehad, het systeem is zo ingericht dat we er zo snel mogelijk vanaf zijn. Het tekort dat andere landen al langer kennen, moet in ons systeem nog doordringen. Waterschappen gaan het water beter vasthouden, mensen moeten leren hun tuin niet met drinkwater te sproeien, boeren moeten eraan wennen dat hun land in het voorjaar natter is omdat we het water langer vasthouden. Dan wordt elke druppel echt duurzaam.”

Kaderrichtlijn Water

Het grond- en oppervlaktewater in Europa moet vanaf 2027 schoon en gezond zijn, zo is in 2000 vastgelegd in de Kaderrichtlijn Water. De chemische verontreiniging moet flink afnemen en planten, vissen en andere waterdieren moeten kunnen leven en bewegen in rivieren, meren, kanalen en sloten waar ze van nature voorkomen. Aanvankelijk moesten de doelen al in 2015 zijn bereikt. Ook na twee keer uitstel gaat Nederland het waarschijnlijk niet halen, erkende minister Mark Harbers van infrastructuur en waterstaat half april in een brief aan de Tweede Kamer.

Lees ook:

Nieuwe natuurcrisis dreigt nu Nederland de waterkwaliteit niet op orde heeft

Nederland zal de Europese waterdoelen niet halen. Na de stikstofcrisis dreigt opnieuw een natuurcrisis.

Zware metalen, bestrijdingsmiddelen, pfas; de kwaliteit van ons water is een tikkende tijdbom

Nederland scoort slecht in een vers rapport over de waterkwaliteit in de stroomgebieden van Europese rivieren. Door te veel uitstel dreigt Nederland de eigen doelen van de Kaderrichtlijn Water niet te halen, waarmee een nieuwe crisis zich aandient.

Waarschuwing drinkwaterbedrijven en waterschappen: de beschikbaarheid van water is niet vanzelfsprekend

Water is niet zo vanzelfsprekend als het lijkt, waarschuwen de drinkwaterbedrijven en waterschappen in een gezamenlijk manifest. Hun advies: maak water het uitgangspunt bij de inrichting van het land.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden