Eindelijk gaat de grond open om de ‘superbeving’ van 1992 te bestuderen

Een blik op de Peelrandbreuk. In de Middeleeuwen moet hier een gracht zijn geweest. Beeld Rimbaud Lapperre

Op het terrein van de heer De Bruin in het Brabantse dorpje Uden is het al enkele weken een drukte van belang. Sinds half september zit er een sleuf in zijn land, die doet denken aan een (smal) zwembad. 

Onderzoekers en belangstellenden lopen af en aan. Eindelijk kunnen ze een blik werpen op de Peelrandbreuk die hier onder de grond zit, en waarlangs het gebied de Peelhorst al zo’n 23 miljoen jaar schoksgewijs omhoog kruipt ten opzichte van de Roerdalslenk. In 1992 veroorzaakte deze breukbeweging bij Roermond de hevigste aardbeving die ooit in Nederland geregistreerd is.

Het is niet voor het eerst dat er gegraven is op dit stuk land, blijkt uit de opgraving. In de wand van de onderzoekssleuf van 25 meter lang, 8 meter breed en bijna 3 meter diep, troffen geohydroloog Rimbaud Lapperre en kwartairgeologen Ronald van Balen van de Vrije Universiteit naast de Peelrandbreuk geheel onverwacht een grote geul aan, gevuld met pikzwarte veenlagen. Dit tot genoegen van de amateurarcheologen van de Heemkundekring Uden, die er al gauw een verzameling scherven, middeleeuwse kruiken, stukjes hout en schoenzolen uit visten.

De eerste dag dachten de onderzoekers nog dat het een vijver was, die eeuwen geleden als afvalstort gebruikt werd. Maar in de afgelopen weken drong een andere interpretatie zich op. De geul is behoorlijk rechthoekig, aan de onderkant is te zien dat iemand met een schep gegraven heeft, en er liggen bakstenen in, met het patroon van een omgevallen muurtje. Het moet een gracht zijn geweest, denken de wetenschappers nu.

“Als dat klopt, hebben de middeleeuwers het destijds bijzonder slim aangepakt”, zegt Lapperre, die de waterhuishouding rond de Peelrandbreuk onderzoekt.

Aftappen

De breuk vormt een scherpe tweedeling in het landschap rond Uden: De hoge horst is zompig en drassig, de lage slenk juist droog. “De breuk is min of meer waterdicht. Hij fungeert als een natuurlijke damwand, die het droge en het natte gebied van elkaar scheidt”, legt Lapperre uit. Omdat in de ondergrond van de Peelhorst ook een horizontale waterdichte laag zit, kan het water niet de diepte in – alsof het zich in een overvolle ingegraven badkuip bevindt. Langs de breuk komt het als kwelwater omhoog zetten.

De middeleeuwse Udenaren hebben hier handig gebruik van gemaakt. De gracht ligt in het droge gebied, direct naast de Peelrandbreuk. Door een gat in de breuk te maken, konden de grachtgravers het water uit de Peelhorst dus simpelweg aftappen en liep de gracht automatisch vol – zoals je een kopje water vult door een hoog opgehangen jerrycan open te draaien.

Burcht

Het is een mooie vondst, zegt cultuurhistoricus Jan Timmers, die gespecialiseerd is in de historische geografie van Uden en omstreken. “Dat het een gracht is, kun je aan de graafsporen duidelijk zien. Dat deze in de Late Middeleeuwen of eerder gegraven is, blijkt uit de archeologische vondsten.”

Maar waarom ligt er een gracht op deze plek? Wat gebeurde er in de Middeleeuwen, op dit stukje landbouwgrond in Uden? Onderzoeker Ronald van Balen heeft wel een idee. “Let op de straatnamen”, zegt hij. “We zitten hier bijna op de hoek van Lage- en de Hogeburchtweg. En op radarbeelden lijkt de gracht een rechthoekige plattegrond in het weiland te vormen, met afmetingen van enkele tientallen meters.” Zal de burcht van Uden dan tóch bestaan hebben, al zijn hier nooit eerder duidelijke aanwijzingen voor gevonden? Was het een kasteelheer, die zijn schoen verloor in de slotgracht?

Geohydroloog Rimbaud Lapperre aan het werk in de sleuf. Beeld Ronald van Balen

“Daar kan je alleen maar over speculeren”, reageert Jan Timmers. Er kunnen een of meer gebouwen omringd door een gracht hebben gestaan, erkent hij, maar dat het een kasteel was lijkt hem onwaarschijnlijk. “Burcht kan ook landgoed of hoeve betekenen, en uit de oorkonden is tot nu toe geen lokale heer met een kasteel bekend.”

Wel stond er een watermolen in de omgeving, weet Hanneke van Alphen van de Heemkundekring Uden, al weet niemand precies waar. “Op het lage deel, denken we. Een watermolen heeft natuurlijk water nodig. Misschien was de gracht wel onderdeel van een stuwconstructie.”

Een andere mogelijkheid is dat de middeleeuwse Udenaren de geulen groeven om ijzer te winnen, oppert Timmers. Rond de Peelbrandbreuk zit veel ijzeroer, het landschap ziet er roestig uit. In de opgegraven gracht is een ijzerslak gevonden, een stuk gesmolten gesteente dat overblijft als het ijzer eruit gewonnen is, en wat houtskool. Ook bij eerdere opgravingen in de regio vonden archeologen ijzerslakken en restanten van houtskoolmeilers (een soort brandstapels voor de productie van houtskool).

Lekken

Rimbaud Lapperre gaat intussen onverstoorbaar verder met het onderzoek aan de sleuf. Hij kijkt, meet, maakt lakprofielen (afdrukken van de zandlagen), en neemt monsters van de diepe bodemlagen en de breuk. Zo hoopt hij er achter te komen waarom de Peelrandbreuk geen water doorlaat, en hoe eventuele lekken in de breuk weer hersteld kunnen worden. “Voor landbouwers waren de natte gebieden één brok ellende. Je kon er helemaal niks mee.” Soms ploegden de vroege landbouwers hun land dan ook extra diep om, om de breuk te beschadigen zodat het water weg kon lopen, weet hij. “Misschien doen ze dat nog wel trouwens, maar dan zonder het van de daken te schreeuwen.”

De veenlaag . Beeld Rimbaud Lapperre

Tegenwoordig gelden de natte, zogeheten wijstgronden als zeldzame natuurgebieden, en de provincie wil ze graag in ere herstellen om er een geo-park van te maken. Lapperre: “Dus is het handig te weten hoe je beschadigingen in de ondergrondse waterkering kunt repareren.” De metingen aan de breuk en de omringende sedimenten moeten nog gedaan worden, maar nu al is duidelijk te zien dat zich langs het breukvlak een dun maar keihard laagje ijzer heeft afgezet. Dat zou als waterdicht schot kunnen fungeren, denkt Lapperre. “En zo’n laag kan zich snel vormen, want het water hier is ijzerrijk. Om de onderzoekssleuf droog te houden pompen we per uur 5 kuub water weg. Daar zit genoeg ijzer in om dagelijks twee fietsen te maken.”

Over een paar dagen gaat de sleuf weer dicht, en moet de breuk waterdicht worden opgeleverd. De dunne ijzerlaag herstellen zal niet gaan, zegt Lapperre. “We gaan dus zelf maar een nieuwe ondergrondse damwand kleien.”

De klei waarmee de onderzoekers dat zullen doen – speciaal aangevoerd uit de Betuwe – ligt al klaar, naast de bergen opgegraven zand die netjes op volgorde teruggestort zullen worden.

Sumpige grond

‘Moorassighe en sumpige grond, waerinnen dagelijx de beesten, weijende op het Broec als mede de paerde niet alleen komme in te valle ende dus gestelt worden in het grooste gevaer van daerinnen te moete versmooren, maer ook differente verongeluckt sijn.’

Zo beschreef een groep landbouwers het weiland aan de Lageburchtweg in Uden, in een document uit 1760. “Ik dacht altijd dit over de hoge wijstgronden ging”, zegt cultuurhistoricus Jan Timmers, “al leek het verdrinkingsgevaar voor het vee me wat overdreven”. Dat er een gracht is geweest, werpt ander licht op die zaak. Timmers: “Als de onderzoekers goed blijven zoeken, komen ze wellicht nog zo’n versmoord paard of verongeluckte koe tegen.”

Twee werelden

Omdat Nederland voortdurend wordt gladgestreken door wind, water en oppervlakteprocessen, is van de Peelrandbreuk aan het oppervlak weinig meer te zien dan een zachte glooiing. Wie hem oversteekt, komt echter van het ene op het andere moment in een andere plantenwereld terecht: Timoteegras en fluitenkruid uit de droge graslanden maken in de hogere wijstgebieden plaats voor moeraszegge, dotterbloemen en moerasviooltjes. Ook de bijzondere ondergrondse woelmuis en woelrat en hun natuurlijke vijand de hermelijn leven aan de natte kant.

Lees ook: 

Amateurarcheologen helpen de profs: ‘Als ik ergens een kuil zie, ga ik graven’

De schep in zijn hand en de groene regenlaarzen aan zijn voeten vormen een opvallend contrast met zijn geruite colbert en stropdas. Amateurarcheoloog Ab Goutbeek (80) kijkt trots uit over de uitgegraven put in een weiland bij Dalfsen. In januari wordt hier een nieuwe wijk gebouwd. Voor die tijd wordt de grond uitgekamd, op zoek naar resten van nederzettingen van duizenden jaren geleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden