Reportage Verborgen schoonheid

Eieren eten om de nachtvlinders te kunnen tellen

Jurriaan van Deijk van de Vlinderstichting zet 's avonds vallen (de witte emmer) op geselecteerde plekken op de voormalige vliegbasis van Soesterberg, om nachtvlinders te vangen. Daarbij maakt hij gebruik van eierdozen. Beeld Rob Huibers

Nachtvlinders kennen een ongezien bestaan. Tellen is dus geen makkie, maar wel belangrijk. Want hoe gaat het met deze soorten?

De dageraad is nog maar net aangebroken als nachtvlinderdeskundige Jurriën van Deijk zich op de voormalige vliegbasis Soesterberg over een ­forse witte emmer buigt. Op de zogenoemde ­LedEmmer bevindt zich een merkwaardig bouwsel bestaande uit een staaf vol ledlampjes omgeven door plexiglas, samen vastgeklemd in een gat in de deksel.

“Ze komen op het licht af, knallen tegen het glas en vallen in de emmer. Niet gewond of dood hoor; gewoon even geschrokken. Kijk maar.”

Het deksel gaat open en zeker vijftien vlinders kiezen het luchtruim. Voor de leek vijftien bruinige fladderaars, maar de expert weet er in luttele seconden sint-janskruidblokspanners, eikenlichtmotten, variabele grasmotten en streepkokerbeertjes van te maken.

“Normaal zijn ze nog wat slomer op dit uur van de dag en heb ik meer tijd voor het determineren, maar blijkbaar is de temperatuur binnen toch al flink opgelopen”, merkt Van Deijk op. Hij werkt bij de Vlinderstichting.

De emmer blijkt nog meer verrassingen in petto te hebben: er liggen twee lege eierdozen in, elk voor tien stuks. Hij haalt ze eruit, draait ze om en kijk, in elke holte zitten vlinders verborgen. De vleugels opgevouwen, als verstijfd tegen de wand. Een gestreepte goudspanner en een sint-janskruidblokspanner krijgen een plek in het notitieblok, een tweede blokspanner verdwijnt in een buisje. “Daarvan moet ik de genitaliën nog even goed bekijken. Alleen daarmee zijn de verschillende blokspanners te onderscheiden.”

Opgeschrikt door een paar forse tikken tegen de eierdoos vliegen de frêle diertjes op.

Lege dozen, ledlampjes, plexiglas en een powerbank (stroombron voor de lampjes) gaan in de lege emmer en de vlinderexpert zet koers naar de volgende emmer, die ruim honderd meter verderop in de roze heide staat te blinken. De tweede in een reeks waarmee de trend in de nachtvlinderstand duidelijk moet worden. Een grote bonte specht roept, de bloeiende heide geurt zoet.

Het onderzoek is niet overbodig, vertelt Van Deijk. Zoals met vrijwel alle insecten gaat het ook met nachtvlinders niet direct florissant. Ook hier spelen neonicotinoïden een belangrijke rol, ‘maar zeker ook het kunstlicht’.

Beeld Rob Huibers

Nachtvlinders worden onweerstaanbaar door kunstlicht aangetrokken. Vleermuizen ‘weten dat’ en komen snacken. Dat is niet het grootste probleem. Door het licht verandert de chemische samenstelling van de sekslokstoffen waarmee vlindervrouwen mannen verleiden. “Hij vindt haar opeens stinken in plaats van verlokkelijk geuren. Tja. Met een stinkende vrouw wil hij natuurlijk niet paren”, schetst de nachtvlinderkenner het probleem. 

Schuilplekken

Om de vinger aan de pols te houden – beschermen begint altijd met weten – houden zo’n 150 vrijwilligers verspreid over het land de verspreiding en trend bij. Een groot deel van hen gebruikt nog een kwiklamp om de vlinders te lokken. De verkoop van de lamp, bekend om zijn enorme lichtopbrengst, is inmiddels echter verboden – kwik is zwaar giftig – dus moest er een alternatief komen. Van Deijk en consorten sloegen aan het experimenteren en bedachten de ledlampjes gevoed door een powerbank, glas en trechter om de vlinders in de emmer te krijgen. “En eierdozen bleken ideaal om de vlinders in de emmer wat houvast te geven. Eierdozen zijn lekker stroef en bieden volop schuilplekken”, vertelt de uitvinder van de ­LedEmmer, terwijl hij de eierdozen van emmer 2 voorzichtig optilt. Ook hierin hebben ruim tien vlinders een veilig onderkomen gevonden. Alle bruin en saai, tot Van Deijk op de vleugeltekening van een bonte grasuil wijst; een kunstwerk van streepjes in allerlei patronen. Een nuttige tekening. Veruit de meeste nachtvlinders schuilen overdag in de strooisellaag en zijn dankzij hun bruinigheid nauwelijks te zien.

Zomersneeuw

De vlinders, maar ook enkele onbekende insecten, krijgen een naam. Zoals ‘Zomer­sneeuw’, een oogverblindende eendagsvlieg; zacht wit met doorzichtige, parelmoeren ­vleugels.

Nachtvlindernacht

Komend weekeinde houdt De Vlinderstichting voor de vijftiende keer de Nationale Nachtvlindernacht. Lekker laat in het jaar, waardoor de schemer niet zo laat intreedt en de nacht ook voor niet-nachtbrakers te doen is. Verspreid over het land zijn tal van excursies, maar zelf nachtvlinders lokken en waarnemingen doorgeven kan ook. Dat lokken kan op verschillende manieren. Span bijvoorbeeld met tentstokken een wit laken waarachter je een felle lamp plaatst. De vlinders komen op het licht af en klampen zich aan het laken. Zodra de lamp weer uitgaat, vliegen ze weg.

Heel effectief is ook de stroop-op-boom-methode. Smeer een boom royaal in met een stroopmengsel. Meng suikerstroop met een paar lepels suiker, gooi er een scheut vruchtenlikeur, bier of wijn in en laat het mengsel een paar dagen gisten. Alcohol versterkt de geur. Rottend fruit werkt ook als een magneet. Voor de echte fanatiekelingen zijn LedEmmers te koop bij de Vlinderstichting.

Waarnemingen doorgeven op www.telmee.nl of www.waarneming.nl.

De entomoloog onttakelt de val en vervolgt. “De eierdozen bleken te werken. En dat hebben we geweten. Om de eerste lichting kwiklampen te kunnen vervangen en tegelijkertijd de nieuwe val goed te kunnen testen, wilden we alvast ruim dertig nieuwe vallen maken. Dat is zestig dozen, oftewel 600 ­eieren. Ik kan geen ei meer zien! Mijn familie en collega’s evenmin.” Om alle kwiklampen te vervangen en bovendien het meetnet uit te breiden tot 300 vrijwilligers zijn 300 nieuwe emmers nodig. “Zo veel eieren krijgen we echt niet weg. We hebben lege dozen besteld.”

Een sint-jansvlinder – een dagactieve nachtvlinder – vliegt voorbij, landt en vindt ­subiet haar eind in de snavel van een roodborsttapuit.

Na drie emmers op de heide zet Van Deijk koers naar het bos. Daar leven weer andere soorten nachtvlinders. Zoals de overbekende eikenprocessievlinder (mooi beestje hoor), vuurmot en gestippelde oogspanner op eiken en de berkenbrandvlekvlinder op berk. De emmers leveren inderdaad de verwachte fladderaars. Plus vier weeskinderen, rood en karmozijnrood. Vlinders met een verborgen schoonheid. Eenmaal ontvouwen zijn de achtervleugels oogverblindend; intens rood, zwart en wit.

Terug op de heide blijkt het – ondanks het nog steeds matineuze tijdstip – inmiddels warm genoeg om alle insecten te activeren. Een feest van springende veldsprinkhanen, zoemende bijen, gravende en jagende wespen, drinkende dagvlinders en treuzelende zandloopkevers breekt los.

Vlindersoorten

Ons land telt zo’n 2400 soorten nachtvlinders. De meeste nachtvlinders zijn bruin en daarmee gecamoufleerd voor een dagverblijf in de strooisellaag. Groene vlinders schuilen overdag in de planten. Veel soorten die in de herfst vliegen zijn gelig. Net als de bladeren in die tijd. Dag- en nachtvlinders zijn aan de antennes te onderscheiden. Nachtvlinders hebben veelal geveerde antennes, maar missen het kenmerkende knopje op het uiteinde van de antenne die dagvlinders wel hebben. Vrijwel alle nachtvlinders vliegen alleen ’s nachts. Uitzonderingen hierop zijn onder meer het gamma-uiltje, de kolibrievlinder en de sint jans- en sint-jacobsvlinder.

Lees ook: 

De droogte is ook de vlinders te gortig

Al trekken er inmiddels buien over ons land, het land is na twee lange hete zomers uitgedroogd. Op vlinders heeft dat een fnuikende invloed.

De gesel van een nachtvlinder

De Vlinderstichting plaatste enkele dagen geleden een intrigerende tweet: ‘Wordt buxusmot in Zuidelijke deel NL nummer 1 Nationale #Nachtvlindernacht? Is erg veel aanwezig.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden