Een ijsberg bij Two Hummock Island, Antarctica.

Klimaatpsychologie

Een verwoeste planeet, we kunnen het ons simpelweg niet voorstellen

Een ijsberg bij Two Hummock Island, Antarctica.Beeld Reuters

Denken op de lange termijn is niet de sterkste kant van de mens. Dat is te verklaren, maar het is wel lastig. Want om gevaarlijke opwarming te voorkomen, is het nodig om decennia vooruit te kijken.

“We hebben al te lang gewacht om iets aan de klimaatcrisis te doen, we kunnen niet langer wachten.” Haast is geboden, zei de nieuwe Amerikaanse president Joe Biden vorige week, terwijl hij een stapel besluiten voor de camera van een handtekening voorzag. Nu de Verenigde Staten weer meedoen in de strijd tegen gevaarlijke opwarming, groeit de hoop dat de wereld dit wel kan oplossen. Klimaatverandering is een ‘existentiële bedreiging’, zei Biden ook. “We zien het met onze eigen ogen, we voelen het in onze botten.”

Gloedvolle woorden, maar het is de vraag of we het echt zien en voelen. Even voor Bidens acties, kwam een groep wetenschappers met een schrille alarmkreet. De planeet wacht ‘een verschrikkelijke toekomst’. De uitdagingen zijn zo groot, dat ze nauwelijks te bevatten zijn, stelt een groep van vooral ecologen in een publicatie in Frontiers in Conservation Science. Verontruste geluiden klinken weliswaar regelmatig: een miljoen soorten staat op uitsterven, de aarde stevent af op meer dan twee graden opwarming. Aan onderzoek daarover ontbreekt het niet, maar de wetenschappers zien veel te weinig actie om er wat aan te doen. De verschillende crises – biodiversiteit, klimaat en gezondheid – versterken elkaar en zetten het welzijn van de mens op het spel.

Dat dringt onvoldoende door, constateren zij, waardoor er tot nu toe veel te weinig actie wordt ondernomen om het onheil te keren. Het gaat allemaal veel te traag. Dat valt deels te verklaren uit het onvermogen van de mens om op de lange termijn te denken, om zich echt te realiseren dat uitstoot en vervuiling nu, tot grote, niet meer te repareren schade later leidt. We voelen het dus niet genoeg in onze botten, is de stelling van de ecologen, daarom wacht een toekomst met massale migratie door klimaatverandering, meer pandemieën en conflicten over grondstoffen.

Het lange wachten, de traagheid: het is de mens eigen

Er zijn allerlei soorten van onwil waarom de reparatie van klimaat en natuur niet opschiet – belangen, geld, systemen – maar waar de ecologen ook op willen wijzen is het onbeholpen ontwerp van het creatuur mens. Die is mentaal niet gebouwd om met de lange termijn om te gaan. Het lange wachten, de traagheid: het is de mens eigen. Dat is volgens hen een onderbelicht aspect van het aanpakken van de uitstoot van broeikasgassen.

Dat zien ook de psychologen Anna Laura Huckelba en Paul van Lange, van de Vrije Universiteit Amsterdam, die er recent een artikel over publiceerden met de veelbetekende titel De stille moordenaar. Er zijn een hoop technologische oplossingen in de maak, maar het psychologische perspectief ontbreekt nog. Terwijl dat wel kan helpen om verder te komen.

null Beeld Hollandse Hoogte / Eyevine
Beeld Hollandse Hoogte / Eyevine

Satellietbeeld van het gat in de ozonlaag boven Antarctica uit oktober 2020. Op dat moment in het jaar is het gat op zijn grootst. Deels is dat een seizoens­fenomeen. In december sluit het zich weer. Gassen zoals chloor en broom veroorzaken afbraak van ozon. Die uitstoot is wel sterk verminderd door internationale afspraken, maar deze stoffen zweven nog in de atmosfeer.

Klimaatverandering levert een levensgroot dilemma op, schrijven zij. De mens moet de strijd aangaan tussen het eigenbelang op de korte termijn en het langetermijnbelang dat over iedereen gaat, over niet nader bepaalde gebieden, over de hele wereld. Het is daarmee een enorm sociaal dilemma, het grootst denkbare in zijn soort, constateren de psychologen. Mensen weten dat ze als individu slecht overleven, kunnen daarom goed samenwerken en hun individuele belang opzijzetten voor het collectieve doel. Maar hoe groter de groep, des te lastiger dat mechanisme werkt. Wat als het collectieve belang zeven miljard aardbewoners betreft, ook nog eens met allerlei verschillende talen en culturen?

De factor tijd is daarnaast een grote hindernis. De menselijke waarneming van tijd is niet lineair. Het is al heel moeilijk te bedenken hoe je leven er over drie jaar uitziet, en is het verder weg dan wordt dat exponentieel moeilijker. Door die gemankeerde tijdbeleving lijkt klimaatverandering psychologisch ver weg. Wie vandaag in een auto rijdt of het vliegtuig neemt, beseft niet wat die uitgestoten moleculen CO2 over tientallen jaren aanrichten. Dat geldt niet alleen voor individuen, ook bedrijven hebben geen goed beeld van de toekomst.

Armoede creëert milieudoofheid

Het aanpakken van klimaatverandering – samenwerken in grote groepen om een ramp ergens ver weg te voorkomen – tart het evolutionaire DNA van de mens, constateren de wetenschappers. Daarnaast is er nog een reeks andere mechanismen die in de weg zitten. Gebrek aan bewustzijn bijvoorbeeld. Volgens onderzoek van een aantal jaren geleden heeft ongeveer 65 procent van de inwoners van landen als Egypte, Bangladesh, Nigeria en India nog nooit gehoord van het begrip klimaatverandering. Hoe kunnen zij dan actie ondernemen of hun overheden daartoe aanzetten? 

Armoede creëert daarnaast ‘milieudoofheid’. Er is geen ruimte in het hoofd om met klimaat of vervuiling bezig te zijn als de eerste uitdaging overleven is. Klimaatdoofheid kan ook ontstaan als iedere keer dezelfde negatieve boodschap wordt afgevuurd. Dan wordt het een soort achtergrondruis die zijn doel voorbijschiet.

De lijst hobbels gaat verder. Mensen hechten aan de status quo, zijn gewoontedieren, hebben de neiging risico’s te laag in te schatten, komen pas in actie als anderen dat ook doen, liften graag gratis mee en zoeken zondebokken. Georganiseerd in groepen opereren ze bovendien competitiever dan als individuen. Stuk voor stuk verklaarbare psychologische processen die ieder voor zich een functie hebben, maar niet handig als antwoord op dat mega sociale dilemma.

Dit wetende, is ook juist gebruik te maken van het feit dat mensen sociale wezens zijn, stellen Huckelba en Van Lange. Groepen burgers die zich in hun eigen omgeving om natuur en klimaat bekommeren, kunnen een wereld van verschil maken. Dat kan klein beginnen, met afval recyclen, zonnepanelen leggen of bomen planten. Het maakt de psychologische afstand tot het grote probleem kleiner, creëert bewustzijn en sluit aan bij de menselijke neiging mee te willen doen. Zo ontstaat een basis voor grotere veranderingen.

De neiging om voor verwanten harder te vechten dan voor anderen

Omdat klimaatverandering en natuurvernietiging collectieve problemen zijn, werkt het ook als collectieven in actie komen, denken de psychologen. Als duizenden demonstranten aandringen op meer klimaatbeleid, kan dat politici en bedrijven aanzetten hun korte­­termijndenken opzij te zetten. Wat jongeren doen in hun klimaatacties over de hele wereld, appelleert daarnaast aan een aspect dat ook diep ingebakken zit in de mens: de neiging om voor verwanten harder te vechten dan voor anderen. Zij wijzen erop dat klimaatverandering voor toekomstige generaties desastreus is, dat zijn zijzelf en hun kinderen, zij voelen het meer dan de generatie die aan de macht is. Zo’n benadering verkleint de psychologische afstand, zo ver weg is het allemaal niet.

Mensen zijn sociale dieren, opereren in netwerken en kijken naar elkaar: maak daar gebruik van, willen de wetenschappers maar zeggen. Zo bezien is de terugkeer van de VS naar het klimaatakkoord van Parijs belangrijk. Als de op een na grootste uitstoter weer aan boord is en robuuste maatregelen wil nemen, trekt dat andere leiders weer mee en geeft het kleine landen minder excuus zich als passieve omstander te gedragen. “We kunnen het doen, we moeten het doen en we zullen het doen”, zei president Joe Biden.

Ook de ecologen die een ‘verschrikkelijke toekomst’ aan zien komen, geloven er nog in. Ze wippen heen en weer tussen wakker schudden met een koude plens water en niet ‘fatalistisch’ willen zijn. Zeg waar het op staat, dringen ze aan, er is geen tijd om de zaken mooier voor te stellen dan ze zijn, maar voorkom overmatige gevoelens van angst en wanhoop.

Lees ook:

Deze klimaatgedichten moeten de wereld verbeteren

Een collectief van 130 woordkunstenaars schrijft gedichten over de klimaatcrisis. Ze willen hun lezers betrekken, wakker schudden, waarschuwen. Maar vooral ook: hoop bieden.

Jong of oud: het klimaat is van iedereen

De Jonge Klimaatbeweging zet politiek en bedrijfsleven onder druk om echte vergroening af te dwingen. Voor hen is dit jaar de eerste plaats in de Duurzame 100. En de klimaatoma’s en -opa’s die met spandoeken de straat opgaan, staan op 77. Een klimaatgesprek tussen jong en oud.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden