InterviewGetijdendam

Een ‘powerdam’ in de Noordzee: kan dat de klimaattransitie vlot trekken?

null Beeld Bram Petraeus
Beeld Bram Petraeus

Een windpark hier, een zonneweide daar. Stop het gerommel in de marge en bouw in één klap een megadam die voor half Nederland stroom opwekt uit de Noordzee, bepleit een werkgroep. Een visionair idee, maar is het ook haalbaar?

Fluisterende stemmen klinken op de achtergrond, als voorzitter Walther Walraven (71) van de stichting Dynamic Tidal Power (DTP) telefonisch de kansen opsomt voor een Nederlandse ‘powerdam’, een dijk de zee in, van circa veertig kilometer lang met daarin reusachtige, langzaam draaiende schoepen die onder water elektriciteit produceren uit de kracht van getij. Het geroezemoes komt van andere DTP-leden, die met gespitste oren meeluisteren. Ze kunnen het, in al hun enthousiasme over een energiedijk, niet laten om Walraven in te fluisteren welke positieve kanten hij beslist niet onbenoemd mag laten bij hun visionaire plan.

Hun pleidooi voor een energiedam komt op een uitgekiend, strategisch moment. Er staan verkiezingen voor de deur, waarna een nieuw kabinet afspraken moet gaan maken over het behalen van de doelen uit het Klimaatakkoord. Bovendien stoeien overheden en bedrijven, verdeeld over dertig regio’s, nu met hun Regionale Energie Strategie (Res). Met grote moeite zoeken ze naar locaties om nieuw windturbines en zonneparken te plaatsen, mét steun van de omgeving. Dat is lastig, het not in my backyard-effect is hardnekkig. “Wij zijn voor zonne- en windenergie”, benadrukt Walraven. “Maar de discussie over het ruimtebeslag zwelt aan, omdat er veel grote plannen op stapel staan.

“Dus moet u zich eens voorstellen”, vervolgt Walraven, alsof hij zijn idee voorlegt aan een potentiële investeerder. “De voordelen van een energiedam ten opzichte van windmolens en zonneparken zijn groot.” De ingenieur, opgeleid in Wageningen, denkt dat een energiedam in zee op veel meer draagvlak kan rekenen dan almaar meer molens en zonnepanelen op het land. “Op zee is het ook dringen”, weet hij. Vissers, natuurbeschermers en boorbedrijven strijden om offshore ruimte. Maar met slim passen en meten, liefst uit de kust van Zeeland, moet een energiedijk volgens Walraven aan te leggen zijn. “We moeten de optie serieus onderzoeken”, bepleit hij.

null Beeld Louman & Friso
Beeld Louman & Friso

De energietransitie is volgens hem zó’n grote omslag in de maatschappij dat het radicale concept van de energiedam, die een investering van grofweg 20 tot 40 miljard euro zou vergen, niet geschuwd mag worden. Het kapitaal is er, wanneer banken en pensioenfondsen bereid zijn om dit grote, groene avontuur aan te gaan. De praktijk leert dat die risico’s mijden en rendement najagen, dus zij zullen solide voorspellingen eisen.

Blauwe energie

Walraven strooit met namen van hoogleraren, bouwdeskundigen en instituten zoals TNO en de TU Delft, die positieve verkenningen hebben gepubliceerd bij het idee van een energiedam. DTP bouwt daarmee al drie jaar aan een dossier, om politiek en bedrijfsleven te verleiden, zodat ze deze vorm van ‘blauwe energie’ uit de Noordzee omarmen. Het concept bestaat echter al veel langer. In 1996 al lanceerde ingenieur Kees Hulsbergen het idee van een energiedijk of –dam. Hij kwam erop, zo wil het verhaal, toen hij zijn sigaar per ongeluk op de kaart van Nederland liet vallen. Zijn rokertje rolde langs de kust, beschreef het populair wetenschappelijk tijdschrift Kijk in 2014. Hulsbergen dacht: als we daar nou eens een schone energiedam van maken.

Ondanks serieuze aandacht van techneuten – Walraven beschikt over tal van documenten vol sommen en schetsen – is het concept nooit verder gekomen dan de tekentafel. “Nu is het moment om ermee bezig te gaan.” Hij pleit voor een Rijkscommissie die het plan de komende jaren uitwerkt. “Geen praatclub, maar een expertgroep die stappen wil zetten.” Walraven spreekt snel, gehaast bijna. Dat symboliseert hoe graag hij wil dat Nederland met het concept van een energiedijk aan de slag gaat. “Mijn kleinkinderen zeggen tegen mij: opa, er moét toch wat gebeuren voor het klimaat?”

Geen duur sterker stroomnet

Of het project kans maakt, valt te bezien. De energietransitie vaart nu een lokale koers, wijken en gemeenten zijn bezig met duurzame energieproductie. In het feit er nieuwe elektriciteitsnetwerken en batterijen nodig zijn om de schommelende wind- en zonnestroom op te kunnen vangen ziet DTP het bewijs dat een energiedam een kans verdient.

Het stroomnetwerk van Nederland hoeft ervoor niet op de schop. Een dikke vette kabel die de energiedijk met het netwerk verbindt, eventueel met een batterijenpakket in de dijk, zou moeten volstaan. “Dat scheelt dus miljarden uitgaven aan een sterker stroomnet.” Zo bekeken, vindt Walraven, komt de mega-investering die een powerdam zou vergen in een ander licht te staan. “Het scheelt de maatschappij kosten.”

Een energiedam van veertig kilometer de zee in zou Nederland kunnen voorzien van de helft van alle benodigde groene stroom. Dat klinkt aantrekkelijk, maar aan de andere kant kleven er nog grote onzekerheden aan de effecten voor ecologie, zandbewegingen, zeedieren, recreatie en visserij. “Zo’n project verandert hoe je Nederland vanaf de maan ziet”, zei waterbouwkundig expert Bas Jonkman van de TU Delft eerder in de podcast Studio Energie.

Gehaktmolen voor vissen?

Vergelijk het maar met de aanleg van de Afsluitdijk of de Zuiderzeewerken, zei Jonkman, die het project wel het verkennen waard noemde. Juist de schaal van een grootse innovatie, die Nederland als achterblijver met duurzame energie omhoog zou stuwen, spreekt tot de verbeelding. Niet voor niets verbinden kopstukken uit de energiesector als klimaaticoon Marjan Minnesma van Urgenda, zich als ambassadeur aan DTP.

Ondertussen blijft het in de politiek erg stil rond het benutten van de zee als groene energiebron. In de verkiezingsprogramma’s is een energiedijk niet te vinden. Blauwe energie, met osmose of een schoep in een rivier, heeft nog het imago van klein, omdat er her en der een proef plaatsvindt. De technieken zitten nog in de onderzoeksfase. Ze dragen nauwelijks bij aan de schone energievoorziening, en watercentrales staan ook nog eens bekend als potentiële gehaktmolen voor vissen.

“Een energiedijk kan zeer visvriendelijk”, zegt Walraven, die in zijn loopbaan al decennia bezig was met technisch advieswerk. Het bedrijf Fishflow Innovations uit Medemblik is betrokken om de schoepen zo te ontwerpen dat al het zeeleven er fluitend doorheen zwemt. “Kleine deeltjes, plankton, hebben vrij doorgang”, zegt Walraven. De stichting DTP heeft filmpjes paraat waarop een orka moeiteloos door een langzaam draaiende schoep zwemt.

Walraven ziet eerder kansen dan risico’s voor de ecologie, wanneer de betonnen dijk met stalen rotorenbladen erin zou verschijnen. “In de Noordzee, met een kale zandbodem, heeft het zeeleven baat bij harde structuren.” Kijk maar naar de aangroei van schelpdieren op scheepswrakken of de palen van een boorplatform, zegt hij. Een natuurvriendelijke werking van een energiedam noemt DTP een randvoorwaarde. “Zonder biodiversiteit en een gezonde natuur kan ook de mensheid niet overleven”, aldus de stichting.

Nog een voordeel van een afscheiding in zee, waar vissers en vrachtschepen wel voor zouden moeten omvaren, is de bijdrage aan kustbescherming. Ook al vinden energiebedrijven als Statkraft en Vattenfall een energiedijk nog te onzeker, de stichting DTP vindt dat de politiek het voortouw moet nemen. “We moeten meer routes verkennen dan zonne- en windenergie. Kijk naar het gesteggel dat daar nu al van komt.”

Exportproduct

Een kerncentrale bouwen kan ook, maar dan zit je met het probleem van nucleair afval en veiligheidsrisico’s. “Nederland is koploper in waterbouwkunde, laten we dat liever benutten”, zegt Walraven. Hij pleit voor een grootse, baanbrekende aanpak van de klimaatcrisis.

Hij gaat niet zover dat hij een energiedam als de enige, zaligmakende klimaatoplossing promoot, zoals aanhangers van waterstof of thoriumcentrales soms lijken te doen. “Het kan zo zijn dat het toch niet aantrekkelijk of haalbaar blijkt te zijn aan de Nederlandse kust. Dat sluit ik niet uit.” In dat geval ziet Walraven het als mogelijk exportproduct. “Aan de Chinese kust, waar de wateren ook ondiep genoeg zijn voor de realisatie van een lange dam, kan het ook.” Maar gezien de moeizame zoektocht van Nederland succes met duurzame energie, hoopt hij toch op succes in eigen land. “Durf het aan, doe het in één keer goed.”

Lees ook:

Voor een beetje stroom vermalen we vis tot sushi

De waterkrachtcentrales van Vattenfall en RWE maken veel meer slachtoffers onder trekvissen dan gewenst. Het ministerie zoekt naar een oplossing, visliefhebbers zijn boos.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden