Een pikzwart polletjeslandschap: wat de droogte met het hoogveen doet

De zwarte pollen horen volledig onder water te staan, maar zijn deze zomer praktisch drooggevallen.Beeld Herman Engbers

Pas volgend jaar wordt duidelijk wat de kurkdroge zomer van 2018 heeft aangericht in het hoogveen. In het Fochteloërveen zijn enkele stukken nat land vrijwel drooggevallen.

Achter een dichtbegroeide kade doemt een donkere, kale vlakte op. Van een afstandje lijkt het alsof een boer zijn akkerland net heeft omgeploegd. Beetje vreemd, in dit jaargetijde. Pas als je dichterbij komt zie je dat het gezichtsbedrog is, het uitgestrekte veld staat vol met zwarte polletjes van 30 tot 40 centimeter hoog, de hoogste hebben een kuifje van gras. Tussen de bultjes veengrond glinstert wat water. Een pikzwart polletjeslandschap.

"Zo heb ik dit nooit eerder gezien", zegt boswachter Marjan Dunning van Natuurmonumenten, en ze loopt toch al een paar jaar mee in het Fochteloërveen bij Veenhuizen. Ze had een waadpak aangetrokken om het gebied in te kunnen gaan. Een paar hoge laarzen waren afdoende geweest. Dunning kan haar ogen niet geloven. "Dit is normaal één grote watervlakte."

Het water in dit stukje natuur in het Friese deel bij Fochteloo is deels verdwenen. Wat we zien is de bodem van een ondiepe veenplas. Gevolg van twee hittegolven en enkele maanden zonder noemenswaardige neerslag. De zwarte pollen horen volledig onder water staan.

Druppel op een gloeiende plaat

Langdurige droogte is slecht voor kwetsbaar hoogveen, dat het moet hebben van regen. Al groeit er op deze plek weinig veenmos, in droogvallende natuur is de kans op aanwas verkeken. Zo ver is het nog niet. Maar het moet nog een dag of 200 flink doorregenen. De buitjes die nu zijn gevallen, zijn als de druppel op de gloeiende plaat.

Het beeld is in ander hoogveengebied niet heel anders. "Het komt nu aan op de veerkracht van de natuur'', zegt boswachter Sjaak Smits van Staatsbosbeheer. In de Brabantse en Limburgse Peelvenen - ook hoogveengebieden - zijn de blijvende gevolgen van de recordzomer nog niet in beeld.

Boswachter Marjan Dunning inspecteert het gebied.Beeld Herman Engbers

"Ik denk dat we volgend jaar pas zien wat de eventuele effecten zijn. We zien wel dat de grondwaterstand extreem laag is. Gelukkig heeft het waterschap in de sloten rond de Peelvenen water gebufferd om het hoogveen te beschermen." De stand van het oppervlaktewater wordt hoog gehouden om te voorkomen dat het weinige water dat nog in het gebied is, kan weglekken.

Ook Smits heeft vastgesteld dat je in de Groote Peel, de Deurnsche Peel en de Mariapeel op dit moment op plekken kunt komen die onder normale omstandigheden te voet onbereikbaar zijn. Op sommige plekken is het veen droog gevallen tot op de zandlaag eronder. "Ik heb met mijn gewone werkschoenen op stukken gelopen waar ik normaal lieslaarzen zou moeten dragen. Maar de bodem is nog wel vochtig en modderig gelukkig.''

Verdroogde veen komt niet terug

Smits prijst zich gelukkig dat juist onlangs een groot project is afgerond om de waterhuishouding in de Groote Peel en de Mariapeel te verbeteren. De Deurnsche Peel was eerder al aangepakt. Er zijn tientallen stuwen gebouwd, kilometers sloten en greppels zijn dichtgegooid, hele stukken kaden zijn nieuw aangelegd of verhoogd, stuk voor stuk maatregelen om het water beter vast te houden. Smits: "Ik hoop dat dank zij die herstelwerkzaamheden de schade hier nog meevalt."

Het is afwachten, zegt ook Wiebe Borren, hydroloog bij Natuurmonumenten. Hij loopt met boswachter Marjan Dunning wat zorgelijk door het Drents-Friese Fochteloërveen, 2500 hectare groot, dat net als zuidelijke Peelvenen, een beschermd Natura 2000-gebied is. Ook Borren verwacht dat pas over een jaar duidelijk wordt wat de gevolgen zijn van de lange droogte. "Misschien moeten er tijdelijk extra maatregelen worden genomen. Mogelijk moeten de grondwateronttrekkingen door de landbouw en voor drinkwater structureel worden verminderd. We weten het nog niet. We zijn vooral bang voor onomkeerbare schade. Waar veen is verdroogd, komt het niet terug.''

Hoogveen - de naam zegt het - ligt hoger dan het omliggende land. Het gebied eromheen is in vroeger eeuwen ontgonnen, de plukjes die nog over zijn, is onontgonnen hoogveen. Regenwater moet dus in het gebied worden vastgehouden. Om hoogveengebieden liggen daarom doorgaans kades en ook de gebieden zelf zijn met dijkjes en wandjes in compartimenten ingedeeld. In het Fochteloërveen is de conditie van de kades vrij slecht. Boswachter Dunning: "Nu die veenkades ook uitdrogen bestaat de kans dat ze scheuren."

Toch is het niet overal kommer en kwel. In het Bargerveen in zuidoost Drenthe - het grootste levende hoogveenrestant van Nederland - lijkt het wat natter te zijn dan in de andere hoogveengebieden. Ook hier is een groot project uitgevoerd om water in het gebied te houden. Er zijn drie grote bufferzones aangelegd. Het lijkt er op dat dit herstelproject in de droge zomer van 2018 zijn waarde heeft bewezen.

De droogte-CATASTROFE van 1976

In oudere wetenschappelijke artikelen, onder meer van zijn voorganger hoogleraar en ecoloog Jan Bakker, komt Han Ollf het beruchte jaar 1976 nog geregeld tegen. 'De grote droogte-catastrofe'. Het was tien, vijftien dagen achtereen meer dan 30 graden in Nederland. Bos- en heidebranden teisterden het land. Het jaar 1976 staat bovenaan in de top-10 van droogste jaren ooit.

Zonnedauw heeft juist veel water nodig.Beeld Herman Engbers

"We weten dat de droogte in 1976 een behoorlijk effect heeft gehad op sommige dier- en plantensoorten. We moeten nog afwachten wat 2018 voor gevolgen heeft." Olff, hoogleraar ecologie in Groningen, heeft zorgen over hoogveengebieden, maar ook over de vochtige, voedselarme graslanden, waar zeldzame planten als de klokjesgentiaan en blauwe knoop groeien en waaraan bedreigde dieren zoals het gentiaanblauwtje hun bestaan ontlenen. "Het kan zijn dat zo'n vlindertje lokaal uitsterft. Die kunnen een flinke klap krijgen door de droogte, ze zijn extra kwetsbaar doordat de populatie toch al erg klein is."

Ook bomen die er nu nog redelijk bijstaan kunnen uiteindelijk het loodje leggen. "Er is wereldwijd veel zorg over bossterfte door extreme droogte. Bomen laten uit een soort van bescherming hun bladeren al vallen. Je weet pas over een tijd of ze in leven blijven. Ik ben zelf erg bang voor een verschijnsel waarvoor in Nederland nog weinig aandacht is en dat wel bedreigend kan zijn. Bomen zuigen via sapstromen door de stam en de takken water op uit de bodem. Als het erg droog is zuigt een boom luchtbelletjes op in plaats van water en die belletjes kunnen de sapstromen in bomen blokkeren. Als dat gebeurt, kan een boom zomaar doodgaan. Noem het een longembolie. Wereldwijd zijn er hierdoor al duizenden hectaren bos verdwenen."

De veerkracht van systemen in de natuur is sterk afhankelijk van de soortenrijkdom, aldus Olff. "Hoe rijker het ecosysteem, hoe veerkrachtiger het is om zich teweer te stellen tegen extremen. Minister Schouten van landbouw heeft de boeren garanties gegeven voor leningen om de schade door de droogte op te vangen. Verder vertrouwt ze op de veerkracht van de natuur. Nou, ik maak me eigenlijk wat ongeruster over de natuur. Ik zou willen dat Schouten ook meer investeert in behoud van de veerkracht van ecosystemen."

Grondwater Drenthe ligt historisch diep

De grondwaterstand in grote delen van Drenthe is gedaald naar een historisch dieptepunt. Dit blijkt uit continue metingen van de provincie. Bij het Fochteloërveen is de stand sinds begin juni bijna met een meter gedaald tot -2.4 meter onder het maaiveld, een afname die een eind ligt onder de gemiddelde grondwaterstanden van de afgelopen jaren. Bij een meetpunt in het noorden van Drenthe (Nietap) hetzelfde beeld: ook daar is de grondwaterstand sinds juni met bijna een meter gedaald tot -2 meter.

Bij meetpunt Buinen op de Hondsrug is er eveneens een fikse daling, maar die is wat minder sterk doordat in het gebied op 14 mei extreem veel regen is gevallen. Op één avond viel er een bak water die normaal in de hele maand mei valt. Bij de metingen in mei leidde dat tot een piek in het grondwaterniveau naar ongeveer -2.3 meter. Inmiddels is daar het grondwater met een halve meter gezakt naar -2.8 meter onder maaiveld.

Lees ook: Nederland zucht onder de droogte

De aanhoudende droogte van de afgelopen tijd heeft gevolgen voor natuur, de bescherming van de veendijken, maar treft ook de landbouw. De Landelijke Coördinatiecommissie Waterverdeling (LCW) heeft daarvoor een zogenoemde 'escalatieladder' ontworpen, om zo, naar prioriteit, te bepalen welke maatregelen nodig zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden