Een optimist over het regenwoud

Bill Laurance: 'Ik hoop wel dat mijn nabestaanden later met recht op mijn grafsteen zullen zetten: hij heeft het geprobeerd'. Beeld Jussi Puikkonen/KNAW

Als kind was hij al gek met dieren. Op de ranch van zijn vader in het Amerikaanse Idaho ontfermde hij zich over verweesde jonkies en gestrande vogels, later prikkelden de natuurboeken van de Britse veldbioloog Gerald Durrell zijn fantasie. Dierenverzorger wilde hij worden en dat werd hij ook. Tijdens zijn studie biologie verdiende hij bij als oppasser in dierentuinen. Eerst in de VS, later in het wildpark dat Durrell zelf op Jersey had opgericht.

Maar dat was het toch niet. "Durrell vond dat dierentuinen een taak hadden bij de bescherming van bedreigde soorten. Dat was een mooie gedachte, maar al vrij snel besefte ik: dit is niet het antwoord. Het is als met een kerstboom. De ballen en lichtjes zijn mooi, maar het gaat om de boom. Als die niet goed is, wordt het met de rest ook niks. Zo is het ook in de natuur: het gaat niet om individuele soorten, maar om het geheel, het ecosysteem. Dat inzicht kwam ongeveer in één nacht en ik besloot geen zoöloog te worden maar ecoloog. Het tropisch regenwoud zou mijn werkterrein worden."

Zijn hoogleraren verklaarden hem voor gek. Het tropisch regenwoud! Hij sprak niet eens Spaans. Maar Bill Laurance (1957) zette door. Inmiddels is hij een gerespecteerd tropisch bos-ecoloog en heeft hij meer dan driehonderd wetenschappelijke artikelen op zijn naam staan. Deze zomer nog stond hij aan het roer van een publicatie in het vakblad Nature waarin honderden ecologen de staat van de beschermde regenwouden in kaart brachten. Daarnaast is hij een bekende in het maatschappelijke debat en bekritiseert hij regelmatig overheden en bedrijven om hun activiteiten in de tropen. Vandaag ontvangt Laurance uit handen van kroonprins Willem-Alexander de prestigieuze Heinekenprijs voor Milieuwetenschappen.

Aanleg van wegen
Het gaat niet goed met het regenwoud. Uit de publicatie in Nature bleek dat van de zestig onderzochte wildparken de helft er slechter aan toe is dan twintig, dertig jaar geleden. Legio factoren speelden een rol zoals ontbossing, stroperij, mijnbouw, klimaatverandering en oprukkende landbouw. Maar er was één proces dat er telkens weer bovenuit sprong: de aanleg van wegen. "Dan gaat de doos van Pandora open. De weg wordt vaak nog wel aangelegd om verantwoorde bosbouw mogelijk te maken, maar in het kielzog van de bedrijven met een kapvergunning trekken stropers en illegale houthakkers het bos in. En dat zie je overal. Of het nou in Zuidoost-Azië is, op Sumatra, of zelfs in Siberië; overal penetreren wegen de laatste wildernissen op aarde."

Neem nou Brazilië. Het land is van plan 151 grote waterdammen in het Amazonegebied aan te leggen. Die zetten niet alleen grote delen van het oerwoud onder water, betoogt Laurance. "Die stuwdammen vergen ook onderhoud en moeten dus bereikbaar zijn. De Braziliaanse regering wil 40 miljard dollar investeren in de infrastructuur. Dat wordt een lawine van wegen door de Amazone. Grote delen van dat regenwoud hebben een beschermde status, maar als die wegen erdoorheen gaan lopen, gaat ook daar de doos van Pandora open."

Ecologische holocaust
De vraag is: hoe erg is dat allemaal? Natuurlijk is het een verarming van de wereld als regenwouden verdwijnen, als de natuur op aarde verschraalt. "Er zijn de afgelopen decennia al talloze soorten uitgestorven. Meer dan honderd kikkers en andere amfibieën, weg. De tijger is dan nog wel onder ons, maar vergeleken met een eeuw geleden is 95 procent verdwenen. En het dier staat aan de top van zijn ecosysteem; het woud zoals hij dat reguleerde, bestaat niet meer. Als het zo doorgaat, zullen onze nakomelingen over 500 jaar met verbazing terugkijken op deze ecologische holocaust. En weg is weg. Ik hoorde laatst een paleontoloog beweren dat de aarde zich vaker heeft hersteld van een uitstervingsgolf. Na tien miljoen jaar zou de biodiversiteit weer terug zijn op het oude niveau. Dat vergt wel een heel lange adem."

Zo kan hij nog wel even doorgaan. Het regenwoud is van belang als opslagplaats voor het broeikasgas CO2, de biodiversiteit ervan is een schatkamer voor apothekers, en de bossen zijn van grote invloed op het klimaat en de waterhuishouding op aarde. "Het tropisch regenwoud is het kostbaarste vastgoed dat we hebben."

Maar bovenal zijn het regenwoud en zijn biodiversiteit een "barometer voor de toestand waarin de planeet verkeert. We leven in een tijd waarin niet alleen allerlei soorten verdwijnen, maar ook ziekteverwekkers oprukken. De aarde is kwetsbaar, we begrijpen de bedreigingen nog niet helemaal, maar het is duidelijk dat deze processen iets zeggen over de leefbaarheid ervan."

Pure wildernis
Menigeen legt hier het hoofd in de schoot, zo niet Bill Laurance. "We hoeven de hoop niet op te geven, er is voldoende reden om optimistisch te blijven. Met de helft van de parken gaat het immers wel goed. Het kan dus wel, en het totale areaal met een beschermde status is in een paar decennia gegroeid van 3 naar 12 procent. Bovendien wordt de mensheid zich meer bewust van de ernst van de problematiek, zeker hier in West-Europa. Het hoeft ook allemaal niet perfect, het hoeft niet allemaal terug naar de pure wildernis, de menselijke invloed is immers niet meer weg te denken. De natuur hier in Europa bijvoorbeeld, met zijn eeuwenlange menselijke bemoeienis, is toch ook waardevol?"

Het behoud ervan vergt wel strijd en inzet. Ook van wetenschappers. "Collega's hebben nog vaak de neiging om een probleem als dit te analyseren en ontleden, er een paar jaar op te studeren en er dan een degelijk rapport over te schrijven. Maar zo gaat het niet in het politieke of maatschappelijke debat. Daar gelden andere regels en andere tijdsschema's. Daar heb je bijvoorbeeld soms maar twee weken de tijd om je punt te maken."

"Wij wetenschappers moeten niet bang zijn voor vuile handen. Natuurlijk, we moeten onze waarden van degelijkheid en geloofwaardigheid hooghouden. Maar we hebben zo veel kennis, zo veel argumenten, dat het onze plicht is ons in dat debat te mengen. Tot mijn spijt constateer ik dat velen te passief zijn. Ook jongeren. Ze zijn vaak wel betrokken bij de problematiek van de wereld, maar wie is er nou écht betrokken? Als één persoon zich daadwerkelijk inzet voor het behoud van het regenwoud, dan kan dat zo veel uitmaken. Eén persoon kan, door goed te argumenteren en te organiseren, door mensen te mobiliseren, echt een groot verschil maken. Ik zal niet zeggen dat ik dat verschil maak, maar ik hoop wel dat mijn nabestaanden later met recht op mijn grafsteen zullen zetten: hij heeft het geprobeerd."

Heinekenprijzen
William Laurance (12 oktober 1957) is hoogleraar tropische ecologie aan de James Cook universiteit in Cairns, Australië. Hij ontvangt vandaag uit handen van kroonprins Willem-Alexander de Dr. A.H. Heinekenprijs voor Milieuwetenschappen voor zijn onderzoek naar de effecten van menselijke ingrepen op het Amazonegebied. De prijs wordt sinds 1990 elke twee jaar uitgereikt en werd eerder toegekend aan onder meer James Lovelock (1990), Paul Ehrlich (1998) en Bert Brunekreef (2008). Er is een geldbedrag van omgerekend 117.000 euro aan verbonden.

Er worden vandaag nog vijf andere Heinekenprijzen uitgereikt. De selectie van de winnaars is in handen van de Koninklijke Akademie van Wetenschappen.

De prijs voor biochemie en biofysica gaat naar de Nederlandse, maar in New York werkzame Titia de Lange, voor haar onderzoek naar telomeren.

KNAW-president Hans Clevers krijgt de geneeskundeprijs voor zijn onderzoek op het snijvlak van stamcellen en kanker.

De geschiedenisprijs gaat naar de Amerikaan Geoffrey Parker voor zijn bijdragen aan de Europese geschiedenis tussen 1500 en 1650.

De Brit John Duncan ontvangt de prijs in de categorie cognitiewetenschap voor zijn onderzoek naar de neurologische basis van gedrag en intelligentie.

Beeldend kunstenaar Peter Struycken krijgt dit jaar de Heinekenprijs voor de kunst.


Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden