Grevelingenmeer

Een onderwaterbos in de grootste zoutbak van Europa

null Beeld Sander Soewargana
Beeld Sander Soewargana

Vers zeewater, getijdenstroming; dat heeft het Grevelingenmeer nodig om weer tot leven te komen. En een klein onderwaterbos, bedacht een groep enthousiaste studenten.

Zomer 2019. Biologen en duikers sturen een alarmerend bericht de wereld in. De kwaliteit van het water in het Grevelingenmeer, ooit een machtige zeearm van de Noordzee, is nog nooit zo slecht geweest. Op tien meter diepte is het daar een heuse dode zone. Plant noch vis kan daar overleven. Het meer, tussen het Zuid-Hollandse Goeree-Overflakkee en het Zeeuwse Schouwen-Duiveland, is een grote, saaie, stilstaande bak zout water. Een enorme plas, 140 vierkante kilometer groot, ingeklemd tussen de Brouwersdam en Grevelingedam, die snakt naar vers water.

In een poging het leven terug te krijgen, kreeg het getij in 2017 al wat speelruimte. De sluis in de Grevelingendam, aan de oostzijde, werd enige tijd op een kier gezet. Totdat daar een testcentrum voor getijdenstroom gebouwd moest worden.

Nu wordt er gewerkt aan plannen voor grote doorgangen aan de zeezijde, in de Brouwersdam, op zijn vroegst in 2027 te realiseren. Het oude getijdenverschil, zo’n drie meter tussen eb en vloed, komt daarmee nooit terug, maar de waterkwaliteit is zo beroerd, dat ieder getij welkom is.

null Beeld Sander Soewargana
Beeld Sander Soewargana

Tiny Sea Forest

Net als een heuse wereldprimeur: een Tiny Sea Forest. Op land bestaan legio Tiny Forests; Nederland telt minstens honderd van die bosjes ter grootte van een tennisveld. In de stedelijke omgeving geven ze biodiversiteit een steuntje in de rug, met diverse soorten inheemse bomen en planten. IVN, de natuureducatie-organisatie die het Tiny Forest-concept ontwikkelde en uitvoert kwam vorig jaar op het idee voor een onderwaterversie. Rijkswaterstaat en Staatsbosbeheer waren enthousiast en studenten van de Hogeschool Zeeland gingen ermee aan de slag.

Zoals Roos Nefs, vierdejaars student aquatische ecotechnologie. Ze onderzocht vooral uit welke natuur het onderwaterbos moet bestaan. Een van de belangrijkste planten die terug moet komen, is zeegras. Want dat was, voor de Deltawerken, in grote getalen aanwezig, weet Nefs. “Zeegras is een goede schuilplek voor jonge vissen en kleine organismen. Daarnaast absorbeert het broeikasgassen zoals CO2 én zorgt het voor meer zuurstof in het water.”

Het zeegras wordt elders gekweekt en overgeplaatst naar de plek waar het Tiny Sea Forest komt. Nefs: “Het bos wordt op een beschutte locatie aangelegd, waar het water wel stroomt, maar de golven het zeegras niet te veel beïnvloeden. We willen er zo voor zorgen dat het zeegras overleeft, sterk genoeg om de stroming te weerstaan.”

Dode fruitbomen

Het Tiny Sea Forest wordt een thuis voor veel verschillende diersoorten, is de hoop van de studenten. Ze willen dode fruitbomen plaatsen op de bodem, waarop organismen als sponzen en anemonen zich kunnen vestigen. Ze dromen van platte oesters, mosselen en alikruiken (zeeslakken) als bosbewoners: zeedieren die hoge eisen stellen aan de waterkwaliteit. “Dat zijn zogenoemde ecosystem engineers: ze zorgen ervoor dat algen uit het water gefilterd worden. Dat is goed voor de waterkwaliteit”, zegt Nefs.

Als al die dieren in het bos hun plek hebben gevonden, wordt het ook aantrekkelijker voor vogels, die naar voedsel scharrelen in en rond het Grevelingenmeer. “Het meer staat erom bekend dat het rijk is aan vogelsoorten die er leven of langskomen in de winter. We verwachten dat er nog meer op ons bosje afkomen, van nog meer verschillende soorten.”

Zeegras is een goede schuilplek voor jonge vissen en kleine organismen. Beeld Waddenvereniging
Zeegras is een goede schuilplek voor jonge vissen en kleine organismen.Beeld Waddenvereniging

Buitenklaslokaal

Het Tiny Sea Forest heeft nog een functie: mensen, en vooral kinderen, leren over de natuur. “Het moet een soort buitenklaslokaal worden voor basisschoolkinderen, waar ze over de natuur kunnen leren door er echt middenin te zijn”, zegt Nefs.

Om te weten te komen over hoe die klas eruit moet zien, gingen Nefs en haar groepsgenoten langs bij drie basisscholen. Nefs: “Ik liet de leerlingen tekeningen maken van wat zij graag wilden zien en doen bij het onderwaterbos. De resultaten waren erg creatief. Zo kwamen ze met het idee voor een vlonder met glas in het midden, waardoor je naar beneden kunt kijken. Dat idee hebben we gebruikt in een van de ontwerpen.”

Studenten civiele techniek zijn verantwoordelijk voor de uitwerking van de ontwerpen. Geurt Schwitter is een van hen. “We moesten rekening houden met een budget, productiemogelijkheden en wensen van de opdrachtgevers. Daarvan was zeegras de belangrijkste.”

Het was voor Schwitter een mooie kans om zijn interesse in de onderwaterwereld te combineren met zijn studie. “Ik maak me al langer zorgen over de veranderingen in de onderwaterwereld, veroorzaakt door de mens. Ik heb veel gedoken en heb de natuur zien veranderen. De bouw van infrastructuur en de opwarming van de aarde brengt de onderwaterwereld in gevaar. Nu mocht ik een oplossing bedenken om dat op kleine schaal tegen te gaan.”

Schoonheid

Hij hoopt dat het Tiny Sea Forest mensen bewust maakt van de schoonheid van de onderwaternatuur en de problemen die er spelen. En dat het onderwaterbos een bijdrage levert aan de oplossing van de kwijnende biodiversiteit.

Het was vooral lastig om de natuur en de mens te combineren, zonder de toch al kwetsbare omgeving te beschadigen, zegt Schwitter. “We hebben er bij elke stap rekening mee gehouden. Zo hebben we gekozen voor zoveel mogelijk herbruikbaar materiaal en voor de aanleg van platforms.”

Dat leverde twee ontwerpen op, waaruit de opdrachtgevers mogen kiezen. Hoe het Tiny Sea Forest er écht gaat uitzien, is dus nog even afwachten. Deze zomer wordt het eindresultaat onthuld, tijdens de Grevelingenweek van 18 tot en met 27 juni. Nefs en Schwitter kijken er naar uit: hun ideeën én die van de basisschoolkinderen, als bijdrage aan herstel van de natuur.

Lees ook: 

Het Grevelingenmeer snakt naar zuurstof, maar moet nog even geduld hebben

Het Grevelingenmeer is ’s zomers vanaf 10 meter diepte een ‘death zone’, stelt stichting Anemoon. Biologen bevestigen deze somber stemmende constatering. Er is inmiddels een oplossing bedacht, maar het is de vraag of die de natuur in de voormalige zeearm in staat stelt zich geheel te herstellen.

Gat in de dijk brengt eb en vloed terug in Grevelingen

Er komt straks weer zeewater de Grevelingen binnen. Dat is hoog nodig voor de aangetaste natuur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden