Een nieuw biodiversiteitsplan: wie zorgt ervoor dat het deze keer wél slaagt?

Beeld ANP XTRA

Vandaag debatteert de Tweede Kamer over het Deltaplan Biodiversiteitsherstel. Goed nieuws voor de dwergstern, de egel en vele andere bedreigde dieren. Of toch niet? In 2005 was er ook al een ambitieus én haalbaar deltaplan, ook opgesteld mét de landbouw. En dat heeft niets opgeleverd.

Er ligt in de Tweede Kamer op de tafels in ’s lands vergaderzaal vanmiddag een glossy deltaplan. ‘In actie voor een rijker Nederland’ lezen de Kamerleden op de omslag. Daarop prijkt ook een foto van een grutto in volle vlucht, de weidevogel die model staat voor het verlies aan soorten op het platteland. Het gaat gebeuren: de afkalving van de biodiversiteit wordt een halt toegeroepen. Iedereen blij.

Vanaf morgen zal het beter gaan met de adderzeenaald en de blauwe kiekendief, met de dwergstern en de egel, met de libelle en de steenvlieg, de grote bosmuis en het amethistbekertje, met de dikke korfslak en de kokerjuffer, de blauwe metselbij en de geelbuikvuurpad, de gladde slang en akkerrandoorn, de boomkikker en het korstmos… dieren en planten op de Rode Lijst: ernstig bedreigd, soms bijna uitgestorven in Nederland. De opsomming is bij lange na niet compleet.

2019 wordt het keerpunt, van nu af wordt alles anders, beter, groener, kleur- en soortenrijker.

Flashback

Vriend en vijand zijn blij met het zogeheten Deltaplan Biodiversiteitsherstel, want iedereen doet eraan mee: de supermarkt, de wetenschap, de milieusector en – belangrijk – de complete agrarische keten: van boer tot Rabobank.

Jaap Dirkmaat, Vereniging Nederlands Cultuurlandschap Foto: Merlijn Doomernik Beeld Merlijn Doomernik

Maar ook in 2005 deed de landbouwsector mee met een grootscheeps deltaplan om de bio­diversiteit op het platteland te redden. Waarom gaat het nu dan wel lukken? In 2005 lag er een haalbaar plan, dat volledig op kosten en baten was doorgerekend. Liefst 200.000 kilometer randen van akkers en weilanden zouden natuurvriendelijk worden ingericht met houtwallen, struweel en bloem- en kruidrijke beplanting. Boeren zouden er netjes voor betaald krijgen, ze zouden aan weerszijden stroken van vier meter akker- en grasland vrijhouden van bemesting en bestrijdingsmiddelen. En: ze zagen het ook zitten. 200.000 kilometer natuur, vijf keer de aarde rond. Een aaneensluitend netwerk van natuurbehoud, uitgerold over heel Nederland.

Het kwam er niet. Er waren wel vier proefprojecten. In de Ooijpolder bij Groesbeek, de Meijerij bij Den Bosch, in Amstelland en in de Gelderse Vallei. Het plan bleek te werken, vooral in de Ooijpolder, waar 22 rode lijstsoorten terugkeerden dankzij poelen, natuurlijke oevers en akkerranden.

Niets concreets

“Vergeef me dat ik wat cynisch ben, maar het gaat ook niet goed komen met het Deltaplan Biodiversiteitsherstel”, zegt Jaap Dirkmaat, voorzitter van de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap. Zijn organisatie ijvert al jaren voor behoud van het cultuurlandschap dat ooit werd gedomineerd door heggen, houtwallen, elzensingels, sloten met natuurlijke oevers. Het zijn de plekken waar kwetsbare soorten verblijven en nestelen. Door grootschalige ruilverkavelingen en door Europees landbouwbeleid dat boeren per hectare landbouwgrond subsidieerde, zijn veel van die groene oases opgeruimd, verdwenen, weggesaneerd, omgevormd tot akker- en grasland – iedere meter telde mee voor de subsidie.

“Ik zou als natuurbeschermer natuurlijk enthousiast moeten zijn over dat nieuwe deltaplan. Dat moet iets zijn waar je je schouders onder wilt zetten. Maar het doet me niks. Domweg omdat er in het plan niets concreets staat. Waarover zijn ze het nou eens geworden? Wat staat er nou in dat plan? We hebben tien jaar geleden voor hetzelfde dilemma gestaan en tien jaar daarvoor ook. Dat ze het met elkaar eens zijn over biodiversiteitsherstel is mooi, maar dat zegt nog niets.”

Realistisch

Het Deltaplan voor het Landschap leek in 2005 realistisch en haalbaar. Dirkmaat: “Het plan was bedacht door iemand van de Heidemij, die zag dat door de ruilverkaveling het Nederlandse landschap almaar kaler en kaler werd. De biodiversiteit liep hard terug in het boerenland. Die man van de Heidemij zei: als je de randen van akkers en weiland gebruikt voor natuurlijke begroeiing, dan zit je niemand in de weg.”

“Zijn idee werd niet echt opgepakt. Wij zijn toen op basis van die gedachte gaan schrijven aan een voorstel. In het rapport waren wij bepaald niet zachtzinnig over de rol van de landbouw bij het verdwijnen van soorten, maar toch werd ons plan omarmd door boerenorganisatie LTO en de agrarische natuurverenigingen. Het is gewoon zo dat de huidige boeren nog maar weinig hebben met de natuur, dat hebben we er in jaren van eenzijdig landbouwbeleid compleet bij hen uitgeslagen. In ons plan hebben we vastgelegd dat zij een marktconforme vergoeding zouden krijgen voor natuurrijke akkerranden. Dat haalde hen over de streep. Als je met boeren wilt samenwerken, moet je ook een nette financiële regeling treffen. Wij wilden contracten van dertig jaar met de boeren. Ze wisten precies waar ze aan toe waren. Geld was het smeermiddel.”

Het deltaplan van de Vereniging Nederlands Cultuurlandschap sloeg aan, ook in Den Haag. “De minister van landbouw wilde ineens praten. Willem-Alexander, toen nog kroonprins, nodigde ons uit voor uitleg. Op aandringen van toenmalig landbouwminister Veerman hebben we ons voorstel laten doorrekenen. Hij zei: draagvlak is mooi, maar je krijgt pas politici mee als het plaatje ook financieel sluitend is. Nou, dat was het geval. Politieke partijen namen ons plan op in hun verkiezingsprogramma’s. En bij de onderhandelingen in 2010 voor het eerste kabinet-Rutte, werd ons voorstel opgenomen in het regeerakkoord.”

Er kwam in 2008 een Tasforce Financiering Landschap onder leiding van Alexander Rinnooy Kan, toen voorzitter van de Sociaal-Economische Raad. Het deltaplan van Dirkmaat en zijn medestanders vormde de basis voor het advies van die taskforce. “Het gevoel dat het Nederlandse buitengebied sluipenderwijs en onherroepelijk achteruit gaat leeft breed in onze samenleving”, schreef Rinnooy Kan in zijn voorwoord. En een paar regels verder: “De overheid is er vooralsnog onvoldoende in geslaagd de aantasting van de kwaliteit te stoppen en de toegankelijkheid van de agrarische cultuurlandschappen te waarborgen.” De taskforce constateerde dat landschapsherstel een grote bijdrage kon leveren aan de biodiversiteit.

Wat kon er nog mis gaan?

Bezuinigen

Maar CDA’er Henk Bleker zat ook in dat eerste kabinet-Rutte en die besloot meer dan de helft van het beschikbare budget (600 miljoen euro), te bezuinigen op het natuurbeleid. Dat gebeurde kort nadat Nederland in Japan samen met vele andere landen het Protocol van Nagoya had ondertekend, waarin was bepaald dat de wereldwijde aantasting van de biodiversiteit in 2020 – ook in Nederland – zou moeten zijn gestopt.

Het rapport van Rinnooy Kan werd tien jaar geleden uitgebracht aan toenmalige landbouwminister Gerda Verburg. Rinnooy Kan moest het gisteren nog eens doorbladeren om zijn geheugen op te frissen. “Het is een beetje weggezakt. Ik zag dat we met heel precieze en concrete ideeën zijn gekomen. Ik heb niet gemerkt dat er iets met onze voorstellen is gedaan. Ik kan Jaap Dirkmaat moeilijk tegenspreken als hij kritiek heeft, ik kan zijn teleurstelling begrijpen.”

Hans Alders moet even graven in zijn geheugen. “Ik heb niet het idee dat onze adviezen door de politiek zijn opgepikt.” Beeld ANP

Kort na de werkgroep van Rinnooy Kan kwam er een tweede, want zo gaat dat in Nederland. Die heette Taskforce Biodiversiteit en Natuurlijke Hulpbronnen en stond onder leiding van oud-milieuminister Hans Alders. In 2011 kwam deze tweede werkgroep met een advies. Het spoorde met wat er in dat jaar tijdens de internationale conferentie in Japan mede door Nederland was afgesproken: in 2020 moest om te beginnen het verlies aan biodiversiteit gestopt zijn, daarna kon Nederland over herstel gaan nadenken.

Ook Hans Alders moet even graven in zijn geheugen. “Ik geloof dat we vandaag niet kunnen zeggen dat het biodiversiteitsverlies tot stilstand is gekomen en ik heb ook niet het idee dat onze adviezen door de politiek zijn opgepikt. Er is geen reden om te juichen.”

Jaap Dirkmaat heeft een half jaar geleden een student opdracht gegeven om eens precies uit te zoeken waar het fout is gegaan met zijn Deltaplan voor het Landschap. “Ik weet nog dat minister van landbouw Gerda Verburg bij mij langs kwam en zei: ‘Deze trein is niet meer te stoppen’.” De Sprinter sukkelt nog almaar voort.

Lees ook: 

Boeren kunnen zelf wel voor een mooi landschap zorgen

Voor een duurzaam, mooi landschap moet de gemeenschap opdraaien, adviseerde Alexander Rinnooy Kan van de Taskforce Financiering Landschap in 2008 aan minister Gerda Verburg. De overheid betaalt, burgers betalen, boeren voeren uit en krijgen daarvoor betaald. 

‘Halveer voetafdruk om soorten te redden’

Het verdwijnen van soorten dieren, planten en ecosystemen schaadt de economie. Wie daar niets aan doet, betaalt later een hoge prijs, zegt de Taskforce Biodiversiteit en Natuurlijke Hulpbronnen in 2011. Hun rapport ‘Groene Groei’ wordt vandaag op het hoofdkantoor van werkgeversorganisatie VNO-NCW aangeboden aan het kabinet.

Boeren, natuurorganisaties en wetenschappers in overleg om de biodiversiteit te redden 

Wetenschappers en natuurorganisaties praten in 2018 met de boeren en andere partijen uit de agrarische sector praten over herstel van de biodiversiteit en de toekomst van de landbouw in Nederland. 

De Ooijpolder wordt steeds rijker, omdat boeren en natuurbeschermers samenwerken

Natuurbeschermers en boeren praten over een nationaal deltaplan voor de soortenrijkdom. Dat moet nog helemaal van de grond komen. Maar in de Ooijpolder bij Nijmegen wordt al jaren gesleuteld aan herstel van biodiversiteit. Het werkt.

Het hooiland van vroeger keert terug in de Gelderse Vallei

Particulieren hebben 400.000 euro bijeengebracht om vijftig hectare natuur te kopen in het Binnenveld, een agrarisch gebied tussen Ede en Wageningen. Nooit eerder werd in Nederland met crowdfunding op deze schaal nieuwe natuur ontwikkeld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden