InterviewMarie-José Enders

Een hond, een paard of toch maar een psycholoog?

Sessie met een therapiepaardje in een zorgcentrum voor dementerende ouderen.Beeld ANP

Dieren worden steeds vaker ingezet bij therapie of coaching. Marie-José Enders, hoogleraar antrozoölogie, ziet het met lede ogen aan. Hoedt u voor kwakzalvers, is haar boodschap.

 Dieren die mensen helpen, daar kijkt niemand meer van op. De blindengeleidehond bijvoorbeeld. Of honden die mensen met diabetes waarschuwen voor een hypo of hyper. Maar dieren die worden ingezet bij therapie of coaching, dat is van een andere orde. Twee jaar geleden werkten liefst zevenhonderd praktijken met dieren om mensen te helpen, vijf jaar eerder waren dat er nog maar vijfhonderd. Paarden worden ingezet om het gedrag van cliënten of patiënten te leren ­begrijpen, honden helpen mensen hun emoties te leren uiten, de lichaamswarmte van ezels leert patiënten ontspannen, en dolfijnen brengen kinderen met autisme communicatievaardigheden bij – althans, dat zijn de claims.

Marie-José Enders-Slegers, bijzonder hoogleraar antrozoölogie, gelooft in het nut van therapie met dieren, maar waarschuwt voor wildgroei: er zijn nog te veel ‘therapeuten’ die zonder juiste papieren aan de slag gaan. “Veel van de zevenhonderd aanbieders hebben geen Big-registratie en zijn dus niet gekwalificeerd om therapie te geven.” De aanbieders zijn van zeer diverse pluimage.  Onder hen zijn  psychologen (Enders: “Niet zoveel”) maar ook coaches, jeugdzorgverleners of sociaal werkers. “Bij velen is het raden naar hun achtergrond en opleiding.”

De psychologe Enders werkte ruim twintig jaar als docent en onderzoeker voor Universiteit Utrecht en raakte, toen ze in haar woonplaats een asiel ­oprichtte, gefascineerd door het gedrag van dieren en het effect daarvan op mensen. Ze startte een onderzoek naar de invloed van huisdieren op de kwaliteit van leven bij ouderen. “Collega’s keken me in de gangen van de universiteit lacherig na. Ze waren erg sceptisch over mijn onderzoeken”, zegt Enders. Maar daarmee plaveide ze wel de weg voor de antrozoölogie in Nederland, de wetenschap die onderzoekt welke betekenis gezelschapsdieren hebben voor de kwaliteit van leven van mensen en hoe dieren ingezet kunnen worden bij coaching en therapie. Ze bekleedt sinds 2013 een bijzondere leerstoel van de Open Universiteit waar in de faculteit psychologie een opleiding antrozoölogie startte. “Dit jaar promoveren hopelijk drie van mijn studenten”, zegt ze trots.

‘Niet iedere therapeut kan een paard lezen’ 

Laura van den Elshout (47) uit Rijsbergen onderging uit nieuwsgierigheid een sessie ‘paarden­therapie’. Enthousiast werd ze er niet van.

“Durf je tussen de paarden te staan?”, vroeg de therapeut aan Van den Elshout. Dat leek haar leuk en ze voelde zich direct welkom. De paarden reageerden ontspannen en kwamen naar haar toe. De sessie verliep goed, maar bij de evaluatie ging het mis. 

“De therapeut gaf aan dat ik me gespannen voelde tijdens de sessie. Sinds ik acht jaar ben, beoefen ik acrobatiek op paarden. Spannend vind ik dat allang niet meer. De therapeut leek te veel bezig met haar eigen handelen, praatte veel en vergat naar de paarden te kijken.” Terwijl dát juist bij paardencoaching ­belangrijk is: de paarden ‘spiegelen’ het gedrag van de cliënt en vertellen waar deze mee worstelt.

Toch gelooft Van den Elshout dat therapie met dieren kan helpen. “Dan moet je als therapeut ook dieren kunnen begrijpen.” Daar leek het in dit geval aan te schorten. “Paardencoaching heeft veel te maken met geduld, je mond durven houden en observeren. Een coach moet stilte durven creëren voor een juist resultaat. Dat kan niet iedereen.”

Dat dieren een rol spelen in het welzijn van mensen, lijdt geen twijfel, zegt de hoogleraar. Zij toonde eerder al aan dat bewoners in een verzorgingstehuis met een huisdier minder zorg en medicatie nodig hebben. “En denk maar aan corona: tussen mens en dier geldt geen ­anderhalvemetersamenleving en zo hebben ze veel steun aan elkaar.”

Hoe werkt het dan, zo’n therapiesessie met dieren? Het is toch vooral het uitvoeren van opdrachten, bijvoorbeeld een paard met je mee laten lopen ­zonder halster. De wijze waarop dat ­gebeurt, de manier waarop het dier ­reageert, geeft een geoefend therapeut of coach informatie over zijn cliënt, legt Enders uit. Heel anders dus dan gangbare psychologische hulp waarbij het gesprek leidend is, wat mensen ­afschrikt die praten over emoties eng of moeilijk vinden. Enders: “De therapie met dieren voelt voor deze mensen veel veiliger. Cliënten die dat eenmaal hebben ervaren, keren geregeld terug voor een volgende sessie, waardoor ze per saldo zo sneller tot de oorzaak van hun problemen komen.”

Een cliënt kan bij het uitvoeren van opdrachten met dieren een bepaald ­gedrag vertonen, bijvoorbeeld onzekerheid of boosheid, waar hij of zij in het dagelijkse leven ook tegenaan loopt. Enders: “In een praatsessie kan je misschien wel tien weken wachten op zo’n doorbraak, de omgang met een dier kan dat soms al in een uur naar boven ­halen.”

Therapie met een ezel: Celeste met ezel Jules.Beeld Ezelstal Hans en Grietje

Daarvoor moet de therapeut, naast psychologische kennis, ook veel van diergedrag weten, waarschuwt Enders. “Ik mocht aanwezig zijn bij een sessie waarin een cliënt op de grond moest liggen op een weiland, met gesloten ogen. Paarden liepen om haar heen. De cliënt leerde zich zo over te geven aan en te vertrouwen op de dieren. Maar dat is een gevaarlijke oefening; als je enige kennis van paarden hebt, weet je dat een paard een vluchtdier is en onverwacht kan schrikken. Eén vogel in de wei of onverhoedse beweging en het kan misgaan. Dit soort onprofessionaliteit zien we helaas nog te vaak.”

Therapie of coaching met dieren is volgens Enders mogelijk met iedere ­gedomesticeerde diersoort, zoals paarden, honden, katten en ezels, op voorwaarde dat er kennis is over het dier. “Maar niet elke situatie of elk dier is bij elke patiënt effectief. Er zijn ook mensen, bijvoorbeeld met angst of allergieën, die per saldo meer baat zullen hebben bij praattherapie.” Therapie met dolfijnen is verboden, wat ­Enders toejuicht. “Dolfijnen zijn niet gedomesticeerd en horen in het wild te leven. Heel lang is daaraan voorbijgegaan, ­gelukkig krijgt dierenwelzijn steeds meer aandacht.”

Sluitend bewijs dat therapie of coaching met dieren beter werkt dan klassieke behandeling, is er evenwel niet. Het werkt vooral ánders, zegt Enders. ­Methodologisch laat het resultaat zich in ieder geval lastig vergelijken, licht ze toe. “Omdat je werkt met kwetsbare mensen, is het vinden van een grote testgroep die dezelfde behandeling ­behoeft ingewikkeld.” Bovendien wil de antrozoölogie  wetenschappelijk en ethisch handelen. Enders: “Je werkt met mensen die hulp nodig hebben. Je moet je afvragen in hoeverre het ethisch verantwoord is met hun zorg te experimenteren.”

Vergoeding

Dat gebrek aan deugdelijke onderzoeksresultaten heeft wel een belangrijk nadeel, signaleert zij. Bijvoorbeeld voor de vergoedingen van sessies. Zorgverzekeraars hechten immers aan ­bewezen effectiviteit, en lang niet alle aanvullende verzekeringen vergoeden deze zorg.

De branche probeert ondertussen uit eigener beweging de kwaliteit veilig te stellen, onder andere door kwaliteitseisen te formuleren, een gedragscode voor aanbieders, maar ook een kwaliteitsregister te ontwikkelen, waarbij onder andere Enders’ Instituut voor ­Antrozoölogie (Iva) van de Open Universiteit samenwerkt met de stichting voor Animal Assisted Interventions in Zorg, Onderzoek en Onderwijs (Aaizoo). Huisartsen en cliënten krijgen zo zicht op de kwaliteit, maar ook op de prijs van behandelingen.

‘Een paard trapt niet in leugens’

Claudia Vesters (50) uit Den Bosch deed vorige maand haar eerste therapiesessie met paard Sam. Ze voelde zich, anders dan de buitenwacht vermoedde, te vaak onzeker. Ze klom niet op een paard, zoals paardrijders doen, maar moest met het paard lopen.

Als je stilstaat bij wat je voelt, dan reageert het paard daarop, merkte ze al snel. “Dan is er connectie en doet het paard wat je wil.” Zodra Vesters even ­afweek van haar gevoel, te veel nadacht of haar therapeut bevestiging vroeg, luisterde Sam niet meer. “Hoe harder ik vervolgens mij best deed, hoe meer Sam zich verzette. Terwijl als ik rustig was en bij mezelf bleef, Sam direct naar me toe kwam. 

In het echte leven vertoon ik hetzelfde gedrag: zodra ik mijn gevoel niet laat spreken, word ik onzeker en kruip ik in mijn schulp. Dingen lukken dan niet meer. Ik kan met een stalen gezicht tegen andere mensen zeggen dat het goed met me gaat, maar een paard trapt daar niet in. Sam liet laagjes zien die ik had weggestopt. Zo voelde ik na de sessie een boosheid wegebben die, sinds het overlijden van mijn zus, op de achtergrond meespeelde. Zaterdag ben ik met een dankbaar gevoel naar haar graf gegaan.”

Lees ook: 

Advies Staat van het Dier: ‘Honden horen niet in bed’

Een adviesraad van minister Schouten (Landbouw) peilde meningen over dierenwelzijn en trekt conclusies:we moeten dieren niet vermenselijken.

Mediteren met flipper

Dolfijnen zijn volgens sommigen spirituele wezens, zo blijkt bij een meditatiesessie in het Dolfinarium. ‘Ik voel mij dolfijn.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden