Steenmeel wordt verspreid met een helikopter over een bos in Someren, vlak naast een golfbaan.

Reportage Strijd tegen stikstof

Een bombardement met steenmeel om het bos te redden

Steenmeel wordt verspreid met een helikopter over een bos in Someren, vlak naast een golfbaan. Beeld Koen Verheijden

Vanuit een helikopter de verzuring te lijf met gemalen steen uit Noorwegen. Biedt deze methode perspectief in de stikstofcrisis?

Hekken en rode linten versperren de toegang tot het bos bij het Brabantse Someren. Hans van Lommel van de Bosgroep Zuid-Nederland, die natuurorganisaties adviseert en assisteert bij het beheren van terreinen, legt aan teleurgestelde wandelaars met hondjes uit dat het bos even gevaarlijk terrein is.

Niet voor niets: een helikopter komt met veel lawaai over de bossen gevlogen. Met een soepele draai positioneert hij zich aan de bosrand, waar op de grond de bak die onder de heli hangt door een dieplader wordt gevuld met zwart gruis. De heli vliegt weg en laat even later zijn lading los boven de bomen.

Onder leiding van de Bosgroep wordt deze week op deze manier over 100 hectare bos steenmeel uitgestort. “Er gaat één à twee ton in zo’n bak onder de helikopter, in totaal tien ton per hectare”, zegt Van Lommel.

Ook andere Brabantse bossen krijgen deze behandeling, die de verzurende gevolgen van stikstofdepositie – en in voorgaande decennia ook van zwavel – moet tegengaan. Door reacties van stikstofverbindingen die zijn neergeslagen, verzuurt de bodem op arme zandgronden. “Hierdoor zijn zogenoemde bufferende stoffen nagenoeg uit de bodem verdwenen en kan de vegetatie te weinig van het broodnodige calcium, kalium en magnesium opnemen”, zegt bodemexpert Leon van den Berg. “Er staan eiken op omvallen, op de heide zijn de typische soorten niet meer te vinden, je ziet vooral planten die een indicator zijn van zure milieus. Je merkt het ook aan achteruitgang van paddenstoelen en insecten. En uiteindelijk ook hogerop in de voedselketen, het inmiddels bekende verhaal van koolmeesjes die hun pootjes breken door kalkgebrek.”

Zure regen nam af, maar de verzuring ging hier door

Hoewel de uitstoot van zwavelverbindingen, de beruchte zure regen, sterk is afgenomen en ook de stikstofuitstoot licht is gedaald, is de verzuring op deze Brabantse bodems doorgegaan. “Dat komt onder meer doordat die mineralen verdwenen zijn uit de bodem, en de natuur kan die niet zelf terugbrengen. Daarom moeten we een handje helpen”, zegt Van den Berg. Een handje helpen gebeurt nu met een grote hoeveelheid gemalen steen, een restproduct uit veldspaatmijnen in Noorwegen. Een vrij nieuwe methode waarmee afgelopen jaren is geëxperimenteerd.

Het bos blijft stoffig achter na het uistrooien van steenmeel. Beeld Koen Verheijden

Van den Berg: “Sinds de jaren tachtig zijn er bekalkingen gedaan, dat werkte tijdelijk heel goed tegen de verzuring, maar dat werkt veel te snel, met veel ongewenste gevolgen. Steenmeel verweert heel geleidelijk, de stoffen komen langzaam vrij”.

Waarom toediening met een helikopter? “We hebben verschillende manieren getest”, vertelt Van Lommel bij de vulplaats van de helikopter. “Met tractoren geeft het te veel bodemverdichting. We hebben ook geëxperimenteerd met een blazer, een soort sneeuwkanon. Uiteindelijk bleek de helikopter de bes­te resultaten te hebben, de beste verspreiding en per saldo ook de minste uitstoot.”

De Bosgroep meet de effecten. “We zien bij de eerste experimenten positieve effecten op de bodemchemie, op het bodemleven, en ook bij de concentraties van calcium en kalium in de eikenbladeren, waardoor de vitaliteit van de eiken waarschijnlijk weer toeneemt”, zegt Van den Berg. “Maar er zijn nog dingen die we niet weten, zoals de effecten op schimmels in de bodem. Die experimentjes waren misschien 50 bij 50 meter. Om iets te kunnen zeggen over de juiste manier van toedienen en de reactie van dat systeem, zijn we nu aan het opschalen.”

Het vervelende is dat je steenmeel na uitstrooien niet meer kunt weghalen

De vraag die opkomt, is of dit perspectief kan bieden in de huidige stikstofcrisis. Henk Siepel, hoogleraar dierecologie aan de Radboud Universiteit, reageert terughoudend. “Op een aantal punten weten we nog niet hoe dat steenmeel gaat uitpakken, daarom aarzel ik ook over grootschalige toepassingen als in Brabant. Wij gaan bijvoorbeeld zelf met de provincie Gelderland een experiment doen op de Veluwe op slechts een hectare, om te kijken wat het effect is op vlinders, kevers en vliegen. Het vervelende van steenmeel is dat je het na het uitstrooien niet meer kunt weghalen, als blijkt dat het toch niet zo goed was. Los daarvan zal de stikstofdepositie omlaag moeten, anders blijf je maar in natuurgebieden ingrijpen en is het dweilen met de kraan open.”

Lees ook:

Het stikstofplan van het kabinet staat nu al aan de rand van de afgrond

De Tweede Kamer steunt de eerste stikstofplannen van het kabinet, maar er is geen reden tot blijdschap. De senaat wordt een hindernis.

 Gemalen rots in plaats van kunstmest

Gewassen hebben voedingsstoffen nodig. Niet alleen kunstmest kan dat leveren, denkt Bert Carpay van ingenieursbureau Arcadis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden