Koopjesjagen op Black Friday in de Braziliaanse stad Sao Paulo vorig jaar.

InterviewBiodiversiteit

Economische groei maakt weinigen gelukkig en veel kapot

Koopjesjagen op Black Friday in de Braziliaanse stad Sao Paulo vorig jaar.Beeld EPA

Overbevolking aanwijzen als oorzaak is niet de oplossing voor het verlies aan biodiversiteit, betogen de Wageningse hoogleraren Esther Turnhout en Bram Büscher. De schuld ligt bij de huidige groei-economie, waarin het Westen het grootste aandeel heeft. We moeten het dus zelf oplossen, niet wijzen naar anderen.

De economie moet duurzaam, we moeten de welvaart eerlijker verdelen en op een holistische manier naar de samenleving kijken want alles hangt met elkaar samen. Voor wetenschappers Esther van Turnhout en Bram Büscher is zonneklaar dat er een omschakeling nodig is om de biodiversiteit te redden, en daarmee ook de mensheid.

“We gunnen iedereen een goed en rechtvaardig leven. Juist daarom, moet het productie- en consumptiepatroon van het Westen nú veranderen om het uitsterven van dieren- en plantensoorten te stoppen”, zegt Turnhout, hoogleraar bos- en natuurbeleid aan de Wageningen Universiteit.

“De globale groei-economie is gewoon niet vol te houden, met de huidige druk op land en wilde dieren door urbanisatie, landbouw en toerisme”, zegt Büscher, hoogleraar politieke ecologie in Wageningen. “We moeten gaan afbouwen met olie, gas en de intensieve landbouw. Dat gaat ook gebeuren, maar het mag wel wat sneller. Sommige dingen moeten groeien, zeker, maar niet alles moet maar kunnen omdat we het zo graag willen.”

“Mensen denken dat economische groei gelukkig maakt en zorgt voor welvaart en welbevinden”, vult Turnhout aan, “maar die komt nu ten goede aan een kleine groep terwijl er niet genoeg wordt geïnvesteerd in publieke waarden zoals natuur, onderwijs en gezondheid.”

Bram BüscherBeeld FREDERIC J. BROWN

Büscher: “Armoede komt óók voort uit groei, omdat veel mensen geen kansen hebben in onze globale economie. Dit heeft geleid tot grote groepen in veel landen, die de facto fungeren als een ‘voorraad’ goedkope arbeiders. Kortom, met de toenemende welvaart is de armoede in de wereld alleen maar gestegen. Tegelijkertijd zijn veel mensen afhankelijk geworden van een systeem dat moet groeien en dat ten koste gaat van het welzijn van velen en van het milieu.

“Kijk wat het vele vliegen teweegbrengt. We denken dat we niet meer zonder kunnen en dat is nu in de coronacrisis meteen een probleem. Zoveel goedkoop vliegen is niet vol te houden. Nu steunt de overheid de vliegindustrie, dus het probleem zal in de volgende crisis weer opduiken. Een betere strategie is om structurele beslissingen te nemen en te zorgen voor een economie die niet afhankelijk is van meer, meer, meer.”

Grenzen aan de groei, dat klinkt bekend. Met een rapport onder die titel uitte de Club van Rome al in 1972 haar zorgen over het opraken van grondstoffen, industrialisatie, milieuvervuiling, voedselproductie en de groei van de wereldbevolking. Is er in bijna vijftig jaar dan niks gebeurd?

Juist wel, benadrukken Turnhout en Büscher. “We doen misschien nog te weinig aan natuurbescherming, maar er zijn veel maatregelen genomen. De overheid doet echter ook heel veel om onduurzaamheid te bevorderen”, zegt Turnhout. “De maatregelen die zijn getroffen om de natuur te beschermen en vervuiling tegen te gaan hebben wel effect, maar ze worden tegelijk keihard bestreden door neoliberale elites”, zegt Büscher. Die hebben dat heel slim aangepakt, met lobbyisten, denktanks en reclame, opkopen van kranten, opzetten van tv-zenders en zo meer, zodat hun boodschap van groei en markt overal continue wordt herhaald.”

Over de natuurcrisis waarin we zitten verschijnt het ene alarmerende rapport na het andere. We doen te weinig om opwarming van de aarde te beperken en we komen de afspraken niet na die landelijk, Europees en wereldwijd zijn gemaakt om het uitsterven van een miljoen dier- en plantensoorten te voorkomen.

Het stoort de twee hoogleraren dat in reacties vaak de overbevolking opduikt als reden, zoals onlangs weer in het essay ‘Teveel’ van paleontoloog en Trouw-columnist Jelle Reumer. “Schokkend, dat dit verhaal iedere keer weer naar voren komt”, zegt Turnhout. “Los van de vraag of we met teveel mensen zijn, het is niet de belangrijkste oorzaak van milieuproblemen en dus ook niet de knop waaraan je moet draaien om die op te lossen. Bovendien, hoe zou je dat willen doen? De éénkindpolitiek van China wereldwijd opleggen?”

Büscher is het daarmee eens. “Ecologen kijken naar populaties, ook bij mensen. Maar dit is een popiejopie-theorie. Het wordt elke keer gebracht als een vorm van openbaring: de olifant in de kamer. Maar het gaat hier heel vaak over.”

De groei van de wereldbevolking was immers al een van de vijf thema’s in ‘Grenzen aan de groei’ van de Club van Rome. En vier jaar eerder, in 1968, had de Amerikaan Paul Ehrlig in ‘The Population Bomb’ al gewaarschuwd voor uitputting van natuurlijke hulpbronnen met voedseltekorten en hongersnood als gevolg als de bevolkingsgroei niet zou worden beperkt, desnoods gedwongen. In zijn essay verwijst Reumer naar dat boek.

Esther Turnhout

“Het zou juist de taak moeten zijn van wetenschappers om te toetsen: klopt dit wel?”, zegt Turnhout. “Een belangrijke denkfout is dat bij populatiegroei het consumptiepatroon ook op een evenredige manier meegroeit. Maar dat is niet zo. De groei in gebruik van hulpbronnen, productie en consumptie, en daarmee het verlies aan bioidiversiteit, is grotendeels toe te schrijven aan een kleine groep mensen.

“De bevolking groeit door tot naar verwachting 11 miljard mensen aan het einde van de 21ste eeuw en zal dan gaan stabiliseren. Dat kan sneller gaan door een eerlijke verdeling van de welvaart en het verbeteren van de positie van vrouwen, door onderwijs, en daar moeten we ook voor zorgen. Maar we kunnen daar niet op wachten, we moeten nu het uitsterven van soorten stoppen.”

Voor Büscher is het onverteerbaar dat de theorie van de overbevolking de blik vaak op Afrika richt. “Je kunt erop wachten: zwarte mensen moeten minder kinderen maken. Wat moeten mijn collega’s in Afrika hiervan denken? Komt er weer een witte man die zegt dat zij arm zijn en niet nadenken. Ik wacht op hun tegenvraag: hoe zit het eigenlijk met jullie wolven? Die zijn uiterst zeldzaam in Nederland.”

Wijzen op overbevolking leidt de aandacht af van de eigen verantwoordelijkheid en van de maatregelen die we nu kunnen nemen, stelt Turnhout. “De financiële sector, bijvoorbeeld, vervult een belangrijke rol in het verstrekken van kapitaal. Daarbij is een risico-inschatting nodig, je wilt op een veilige manier investeren, maar de manier waarop dat gaat is achterhaald. Het is in het belang van bedrijven om dit realistisch te doen, rekening houdend met de risico’s van biodiversitieitsverlies en klimaatverandering, anders blijven we van crisis naar crisis gaan.”

“Het kader blijft nog steeds groei, groei, groei”, vult Büscher aan. “Wat banken nu doen is vooral gericht op efficiëntie, maar het leidt tot een hijgerige economie, burnouts van mensen en uitputting van de aarde.”

Voor de verandering die nodig is, moet de overheid richting geven en regels stellen, vinden de twee wetenschappers. “De overheid heeft altijd een belangrijke rol gehad, alleen de laatste tijd is het verhaal dat ze dit overlaat aan marktwerking omdat dat efficiënter zou zijn”, zegt Turnhout. “Maar dat is helemaal niet zo. De overheid investeert volop in de economie, maar ze doet dat in olie in plaats van in biodiversiteit. De kosten van drie kilometer snelweg aanleggen zijn gelijk aan de hele natuurbegroting.”

De overheid maakt wel degelijk keuzes, beaamt Büscher. “Die zijn verstopt in subsidies, belastingvoordeel, aantrekkelijke regelingen voor bedrijven of investeerders. Er is een sterke lobby om ze in stand te houden. Zoals de landbouwsubsidies, die zo’n groot deel van de Europese begroting uitmaken en nu verandering blokkeren. Die zijn niet goed voor de boeren, maar voor de toeleveranciers, de veevoerbedrijven en de pesticidenfabrikanten.”

Met die ‘perverse subsidies’ stimuleert de overheid onduurzaamheid, zegt Turnhout. “Biodiversiteitsverlies stoppen gaat ook over ophouden met de verkeerde dingen stimuleren.”

Pleiten voor verandering, zoals zij doen, wordt ten onrechte aangemerkt als links activisme, zeggen de Wageningse hoogleraren. “Aan de rechterkant zijn mensen net zo bezorgd, dit gaat voorbij aan de tegenstelling links-rechts”, weet Büscher. “Rechtsfilosoof Andreas Kinneging schreef recentelijk over de waanzin van een systeem dat alles in dienst stelt van het bevredigen van begeertes.”

De verandering is zich al aan het voltrekken, zegt Turnhout. “Mensen voelen dat het mis gaat, de toenemende ongelijkheid, het belang van publieke waarden zoals natuur, maar ook zorg en onderwijs, ze zien hoe hun voedsel wordt geproduceerd en wat er wereldwijd met de natuur gebeurt.”

Reactie Jelle Reumer

‘De grote problemen waar onze aarde mee kampt, zijn alle in verband te brengen met dat ene onderliggende probleem: de explosie van één zoogdiersoort in aantallen’, schrijft Jelle Reumer in de inleiding van zijn essay ‘Teveel. Overbevolking, biodiversiteit, stadsvossen en de pandemie’. Het boekje verscheen half oktober; 14,95 euro, Uitgeverij Lias.

De bevolkingsgroei is juist wel een van de knoppen om aan te draaien, zegt Reumer. “Kijk naar de formule I=PxAxT. De I staat voor impact, de P voor populatie, de A voor affluence, zeg maar welvaart of consumptie, en de T voor de technologie dus de productie van die welvaart. Esther Turnhout vergeet de P een beetje. Ieder individu doet een beroep op de aarde, ook als je geen voedsel laat invliegen maar ter plekke uit de grond haalt heb je een voetafdruk. Maar het opleggen van eenkindpolitiek is inhumaan en zet geen zoden aan de dijk”, staat ook in mijn boek.

“De racismekaart die Bram Bücher trekt, slaat alles dood. In Europa hebben we het eeuwenlang verkeerd gedaan met ontbossing en een te hoge bevolkingsgroei. Brazilië en Afrika kunnen van onze fouten leren.” 

Lees ook:

Honderden miljarden euro’s voor Europees landbouwbeleid worden niet goed besteed

Columnist Patrick Jansen reageert op het vorige maand vastgestelde Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) door Europese landbouwministers en het Europarlement.

Als het aan Berno Strootman ligt, gaan de boeren het landschap redden. ‘Je krijgt het landschap dat je kiest’

Een eerlijke prijs voor ons voedsel moet een aantrekkelijk landschap opleveren, vindt rijksadviseur Berno Strootman. Boeren kunnen daarin een centrale rol vervullen.

Johan Vollenbroek: Regering, word wakker! De markt gaat dit niet regelen

Dankzij zijn Mobilisation for the environment, een klein clubje dat zich vastbijt en strijdt, moet de uitstoot van stikstof nu echt worden aangepakt. Wat drijft Johan Vollenbroek?

Er is nog hoop voor bedreigde soorten, maar dat vraagt nogal wat

Als we onze samenleving zo reorganiseren dat duurzaamheid de norm is, valt de neergaande lijn van de biodiversiteit nog om te buigen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden