Zalm

Ecoloog: Laat zalm, paling en andere vissen weer vrij voortbewegen

Zalm Beeld Buiten-beeld

In Europa en dus ook in Nederland houden tienduizenden sluizen, dammen en andere obstakels stroomopwaarts zwemmende vissen onnodig tegen. Snel slopen die handel, zeggen Nederlandse onderzoekers.

Nederland prutst al eeuwen met water. We beïnvloeden met stuwen en dammen de natuurlijke doorstroming van rivieren, vaarten en sloten. We manipuleren waterstanden met sluizen, duikers, gemalen en dijken.

Dat doen we om scheepvaart mogelijk te maken, of om de boel droog te houden of juist natter te maken. Maar de vissen waren we vergeten.

“Ooit moeten de wateren in Nederland vol hebben gezeten met trekvissen”, zegt Herman Wanningen, ecoloog en expert vismigratie. Maar ze zijn er nog nauwelijks. Vissen moeten kunnen zwemmen om hun paaigebieden – vaak bovenloops – te bereiken. En dat lukt vele soorten allang niet meer door al die barrières. Er is in Nederland bijna geen rivier, sloot of beek waarin een vis nog ongehinderd stroomopwaarts kan zwemmen.

2700 knelpunten

Wanningen hoopt dat op een keer paling, zalm, zeeforel en rivierprik zich weer vrijuit kunnen voortbewegen door nat Nederland. Voordat het zo ver is, moeten er nog wel wat obstakels worden geruimd: ruim 1800. Dit zijn dan alleen nog maar de belangrijkste knelpunten voor vismigratie, die in 2016 en 2017 geteld zijn in Nederland. Er gebeurt al wel van alles en er is ook al veel gedaan – eerder werden bijna 2700 knelpunten geregistreerd. Maar het gaat veel te langzaam, vindt Wanningen.

Wanningen is directeur van de World Fish Migration Foundation (WFMF), een Nederlandse stichting die zich inzet voor verbetering van de kansen voor vismigratie wereldwijd. WFMF is betrokken bij een grote Europese studie naar belemmeringen in waterlopen. Alle barrières in Europese wateren worden nauwkeurig in kaart gebracht.

Sterke lobby

Het internationale onderzoek is halverwege en wordt uitgevoerd door waterbeheerders (zoals waterschappen) en door universiteiten en elektriciteitsbedrijven in Europa. Die laatste sector doet mee omdat er vooral in Oost-Europa nogal wat plannen zijn om waterkrachtcentrales in rivieren te bouwen. Dat zijn nieuwe obstakels voor trekvissen. Wanningen: “Voor alle rivieren in de Balkan die nu nog vrijstromend zijn, liggen er plannen om waterkrachtcentrales te bouwen. Zelfs in natuurparken worden ze gebouwd. De waterkrachtindustrie heeft een extreem sterke lobby.”

Eind dit jaar zal een eerste versie van een Europese atlas van knelpunten worden gepubliceerd. Daarna wordt onderzoek gedaan naar de ecologische effecten van al die belemmeringen én naar de mogelijke oplossingen.

Afgelopen maand publiceerde het wetenschappelijke tijdschrift Nature een onderzoek waarin staat dat wereldwijd maar 37 procent van de rivieren van meer dan 1000 kilometer lengte nog ‘vrijstromend’ zijn, dus zonder obstakels. “In Europa is de situatie veel ernstiger”, zegt Arjan Berkhuysen, mede-directeur van WFMF en voormalig directeur van de Waddenvereniging. “We hebben over 1800 kilometer veldstudies gedaan. Er is in Europa niet één rivier zonder belemmeringen.”

In Nederland wordt er mede door het werk van WFMF door de waterschappen en Rijkswaterstaat al een flink aantal jaren gewerkt aan verbetering. De stichting heeft onlangs een herziene versie gemaakt van een lijvig handboek voor waterbeheerders vol met adviezen en voorbeelden van aanpassingen om vismigratie mogelijk te maken.

SITE-19-06-14-vismigratie-WEB-1 Beeld Sander Soewargana

Vispassages

In 2000 werd in Europa de Kaderrichtlijn Water ingevoerd, waarin herstel van vismigratie één van de doelstellingen is. Open verbindingen in de stroomgebieden van de grote rivieren in Europa zijn niet alleen belangrijk voor de waterkwaliteit, maar ook voor gezonde vispopulaties. Volgens de richtlijn moet op termijn de situatie van beschermde trekvissen – zoals de Atlantische zalm, de Europese aal, de houting en de Europese steur – worden verbeterd.

De Nederlandse waterbeheerders hebben in de afgelopen jaren tientallen overbodige stuwen afgebroken en op veel andere plaatsen zijn vispassages gemaakt. Nieuwe of bestaande gemalen worden uitgerust met pompsystemen waardoor vissen onbeschadigd kunnen passeren. En in de Afsluitdijk wordt een vismigratierivier aangelegd, een overgang van zout naar zoet water, ideaal voor vismigratie. Allemaal gunstige ontwikkelingen.

Ouwe troep

Maar het was de bedoeling dat in 2027 alle 2664 grootste knelpunten in Nederland zouden zijn opgelost en dat gaat met het huidige tempo niet lukken, vrezen Berkhuysen en Wanningen. De twee hopen dat de Tweede Kamer, die vandaag met minister Cora van Nieuwenhuizen (infrastructuur en waterstaat) overlegt over het waterbeleid, hun bezorgdheid deelt en op extra maatregelen zal aandringen.

Wanningen en Berkhuysen, schatten op grond van het Europese onderzoek dat er in Europa meer dan dertigduizend oude dammen en stuwen in waterlopen liggen, die allang geen functie meer hebben. Berkhuysen: “Maar het zijn er wellicht nog veel meer. Er zijn schattingen dat zelfs een kwart van de barrières geen functie meer heeft.”

Wanningen: “Dat wij in Europa al zo veel vissoorten zijn kwijtgeraakt, komt door al die obstakels. Gelukkig is het waterbeheer in de afgelopen tien jaar sterk veranderd. Als je beken weer laat kronkelen en wetlands maakt, zoals de Onlanden bij Groningen, waarin water langzaam kan wegstromen, heb je geen stuwen meer nodig. We moeten nu alleen nog van die ouwe troep zien af te komen.”

Een feestje: eerste stuwmeerdam gesloopt

Een historisch moment vorige week, aldus een persbericht van de World Fish Migration Foundation. In Frankrijk is een begin gemaakt met de sloop van een 36 meter hoge dam, die tot voor kort een stuwmeer van de rivier de Sélune in Normandië beteugelde. De Vezins-dam is overbodig geworden. Ook een tweede dam in de omgeving wordt afgebroken.

In het inmiddels lege stuwmeer kronkelt de Sélune weer als vanouds onbelemmerd over de bodem van het rivierdal, dat tot voor kort een stuwmeer was. Een oude Middeleeuwse brug die decennialang onder water lag, is weer in volle glorie te zien. Door de sloop van de dam wordt negentig kilometer rivier in oude luister hersteld.

De Sélune mondt uit in zee, vlakbij het beroemde Mont Saint-Michel. Natuurbeschermers denken dat de Atlantische zalm nu weer landinwaarts zal trekken, naar de paaigebieden die lang onbereikbaar waren. Ze hopen ook dat de natuur in het rivierdal enorm zal opknappen.

De Sélune mondt uit in zee, vlakbij het beroemde Mont Saint Michel. Natuurbeschermers denken dat de Atlantische zalm nu weer landinwaarts zal trekken, naar de paaigebieden die lang onbereikbaar waren. Ze hopen ook dat de natuur in het rivierdal enorm zal opknappen.

Lees ook:

De Europese zalm, paling en steur stoten te vaak hun kop tegen een dam

Een Europese trekvis stoot gemiddeld elke kilometer zijn neus. Dat becijfert het Wereld Natuur Fonds in een rapport over het verwijderen van barrières in zoet water dat in 2018 verscheen.

Wat een wonder, die stilte aan het Haringvliet, pal in de Randstad

Er gebeurt iets moois in Nederland. In september 2018 zijn de Haringvlietsluizen op een kier gezewt en kreeg het Haringvliet een heel klein beetje van zijn natuurlijkheid terug.Vissen en vogels krijgen meer ruimte. 

Heel langzaam kan straks de zalm terugkeren in Nederland

Het Haringvliet geeft een piepklein beetje terug aan de natuurlijke processen van eb en vloed, waardoor getijdennatuur kan terugkeren en de vissentrek weer wordt hersteld

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden