Dure geurfilters in varkensstallen werken nauwelijks

Beeld Hollandse Hoogte / Tom van Limpt

Varkensboeren overtreden onbedoeld op grote schaal milieuregels. De ‘luchtwassers’ waarmee zij de uitstoot van schadelijke stoffen uit hun stallen proberen te beperken, blijken namelijk veel minder effectief dan gedacht. Staatssecretaris Van Veldhoven wil daarom nieuwe milieuregels invoeren. Die zijn zo streng dat uitbreiden of nieuw bouwen voor varkensboeren vrijwel onmogelijk wordt.

Als Eugène Bex zijn huis in Heukelom, hartje Brabant uitstapt, zegt hij, is dit wat hij ziet: “Een enorme varkenshouderij op 120 meter naar het noordwesten.” En met ‘enorm’ bedoelt Bex de aanwezigheid van zo’n vierduizend varkens in de stallen van zijn overbuurman. Die heeft een vergunning gekregen om uit te breiden naar meer dan 8000 beesten. Daar protesteert Bex samen met buurtgenoten tegen, vanwege de overlast van stank en ammoniak die het zal geven. “Bij zoveel strontlucht kan ik alleen maar binnenblijven.”

Niet dat de buurman niets aan die overlast doet. Dat is hij namelijk wettelijk verplicht: varkenshouders moeten de uitstoot van stoffen die schadelijk zijn voor het milieu en voor de menselijke gezondheid beperken. Meestal wordt daarvoor een luchtwasser gebruikt, die lucht uit de stal eerst aanzuigt, vervolgens zuivert en daarna naar buiten blaast. Vooral in Noord-Brabant, Gelderland en Limburg, de provincies met de meeste varkens, worden luchtwassers veelvuldig toegepast. Maar over de effectiviteit daarvan heeft Eugène Bex altijd zijn twijfels gehad, zegt hij. “Toen de varkensboer hier tegenover een luchtwasser plaatste, maakte dat voor de stank geen verschil. Wij dachten meteen: dat kan niet kloppen.”

Hoeveel uitstoot een luchtwasser reduceert, wordt vooraf getest in een laboratorium. Naar die resultaten kijkt de Nederlandse overheid bij het verlenen van een omgevingsvergunning aan een boer. Een vergunning wordt verleend als een varkenshouder kan aantonen dat hij dankzij de luchtwasser binnen de milieugrenzen blijft.

Twijfels

Maar net als Eugène Bex hebben Nederlandse en Deense wetenschappers al een tijd twijfels bij de effectiviteit van de luchtwassers: doen die in de praktijk wel wat ze in het laboratorium lijken te doen? De twijfel was voor het ministerie van infrastructuur en milieu en het ministerie van economische zaken reden om de Universiteit Wageningen op te dragen verschillende luchtwassers onder de loep te nemen.

De uitkomsten daarvan zijn nu bekend. Conclusie: wat je aan een luchtwasser hebt, is volkomen onduidelijk. Als hetzelfde apparaat in twee verschillende laboratoria werd getest, ving het de ene keer vijf keer zoveel schadelijke stoffen af als de andere keer. En in de praktijk haalden luchtwassers een veel lager rendement dan in het laboratorium, in sommige gevallen maar de helft. Ergo: omwonenden van varkensstallen ervaren in de praktijk véél meer overlast dan op papier. En: varkensstallen brengen véél meer ammoniak en fijnstof in het milieu dan gedacht.

Voor staatssecretaris Stientje van Veldhoven (D66) van Infrastructuur en Waterstaat zijn deze resultaten aanleiding om de milieuregels voor varkenshouders aan te passen. De onderzochte luchtwassers blijven weliswaar gewoon toegestaan, maar bij een vergunningaanvraag tellen ze voortaan mee voor een veel geringere uitstootreductie. Om een omgevingsvergunning te krijgen moet een varkensboer dus méér maatregelen nemen dan voorheen.

Aan al verleende vergunningen kan de minister niets doen, en omwonenden van bestaande varkensstallen, zoals Eugène Bex in Heukelom, blijven dus evenveel overlast ervaren. “Ik ben me zeer bewust wat dit kan betekenen voor burgers in de buurt van veehouderijen”, schreef Van Veldhoven vorige maand aan de Tweede Kamer. Om hen toch tegemoet te komen, stelt de staatssecretaris een commissie in die komende zomer in kaart moet hebben welke maatregelen op korte termijn mogelijk zijn voor de omwonenden van varkensboeren die onbedoeld, en met vergunning en al, de geurnorm overschrijden.

Een miljoen geïnvesteerd

Eugène Bex is door de uitkomsten van het Wageningse onderzoek niet verrast. Het is vreemd, vindt hij, om te denken dat een luchtwasser in de praktijk net als in laboratorium een constant gunstig effect heeft. “Het aantal dieren in de stal varieert, en de temperatuur wisselt, dus de uitstoot van stank en ammoniak ook.”

Voor varkenshouders, weet staatssecretaris Van Veldhoven, is haar aanpassing van de milieunormen ingrijpend. Een luchtwasser kost al gauw 100.000 euro en nu blijkt zo’n apparaat ook nog eens onvoldoende. Maar: andere manieren om schadelijke uitstoot te verminderen zijn er niet, en dus wordt investeren in een nieuwe stal voor varkensboeren vrijwel onmogelijk.

De varkenssector is dan ook boos. De Producentenorganisatie Varkenshouderij maakt bezwaar tegen de snelheid waarmee de staatssecretaris de regels fiks aanscherpt. De varkenshouders willen dat zij bij het besluit betrokken worden. “Ga eerst met de sector in gesprek voordat deze wijzigingen – met zeer grote gevolgen voor de sector – worden doorgevoerd”.

Werkwijze

Het ministerie van infrastructuur en milieu heeft de voorgestelde strengere normen inmiddels ter consultatie gelegd. Tot eind deze maand kan ieder die dat wil er via internet op reageren. Dat heeft varkenshouder Martien van Kempen uit het Limburgse Leunen al gedaan. Hij twijfelt aan de werkwijze van de Wageningse onderzoekers. Van Kempen vraagt zich of je op basis van één meting in de praktijk kunt constateren dat een luchtwasser niet presteert wat hij belooft. En kun je op die basis de wet veranderen?

Van Kempen: “Als regels en voorwaarden zo makkelijk te veranderen zijn, zonder gedegen onderzoek, lijkt het er sterk op dat de overheid nog maar één doel heeft en dat is de boeren zo vlug mogelijk weg te pesten uit Nederland. Zo wordt ondernemen onmogelijk gemaakt.”

Van Kempen heeft zelf een miljoen euro in luchtwassers geïnvesteerd, laat hij aan de staatssecretaris weten. “Er is mij iets verkocht, wat getest is, omschreven is en wettelijk is vastgelegd door de overheid en wat nu ineens niet blijkt te werken. Kan ik een schadevergoeding eisen omdat ik voor de gek gehouden ben door de overheid?”

De Varkenshouderij deelt die mening. In een schriftelijke verklaring stelt voorzitter Ingrid Jansen van de varkenshouders: ‘De staatssecretaris gaat te kort door de bocht door zonder meer de resultaten van het onderzoek als uitgangspunt te nemen terwijl er grote wetenschappelijke kanttekeningen bij het rapport te plaatsen zijn en nader onderzoek nodig is. Het is nu veel te prematuur om de normen te wijzigen en de rekening bij de ondernemers neer te leggen.’

Schrijnend

De Varkenshouderij werkt samen met boerenbelangenorganisatie LTO Nederland, agrarische adviesbureaus en fabrikanten van luchtwassers aan een gezamenlijke reactie op de Wageningse onderzoeksresultaten. Op basis daarvan willen zij komen tot een plan van aanpak voor de luchtwassers.

Dat ontlokt aan Eugène Bex een diepe zucht. “De varkenssector vraagt maar weer om uitstel van de strengere normen. Maar wachten kan helemaal niet. Er lopen vergunningaanvragen waar een besluit op genomen moet worden. Boeren en omwonenden willen weten waar ze aan toe zijn. Ondertussen blijven wij als buren met de overlast zitten. Onze situatie is nog veel schrijnender dan iedereen denkt. Ik woon hier 36 jaar, ik word een dag ouder en denk soms aan verhuizen. Maar aan wie zou ik mijn huis kwijt moeten? Wie wil hier nog wonen?”

ZO WERKEN LUCHTWASSERS

Een luchtwasser bestaat uit een filter waar de lucht uit de stal doorheen wordt geleid. Het filter wordt besproeid met wasvloeistof die rondgepompt wordt. Door de stallucht op deze manier te bevochtigen, lossen stank en ammoniak op in de wasvloeistof. Er zijn verschillende soorten luchtwassers: chemische (waarbij de wasvloeistof zuren bevat die ammoniak binden), biologische (waarbij bacteriën de schadelijke stoffen afbreken) en combiwassers, die de chemische en biologische techniek combineren.

Door de lucht uit de stal te filteren, kunnen boeren binnen de wettelijke uitstootnormen blijven. Mede dankzij zulke luchtwassers konden varkensbedrijven de afgelopen jaren toch groeien: het aantal dieren in een gemiddelde stal steeg van 1800 in 2016 naar 2200 nu.

Maar vooral de combiwassers blijken slecht te werken. Nieuw onderzoek van de Wageningen Universiteit toont nu aan dat luchtwassers soms maar de helft presteren van wat ze beloven: van sommige typen werd aangenomen dat zij 85 procent van de schadelijke stoffen wegfilteren, terwijl dat in de praktijk rond de 40 procent bleek te zijn. Dat betekent dat omwonenden aan veel meer stank en uitstoot blootstaan dan verwacht.

Nederland telt ruim 12 miljoen varkens, waarvan de helft is gehuisvest in de provincie Noord-Brabant, en dan met name in het oostelijk deel van de provincie. De provincie Noord-Brabant heeft de regel dat een varkensboer een vergunning kan krijgen als hij 85 procent van de uitstoot uit de stal wegfiltert.

Los van de twijfelachtige effectiviteit hebben milieuorganisaties meer algemene bezwaren tegen de luchtwasser. Deze ‘end of pipe’-maatregel verbetert volgens hen (misschien) de buitenlucht, maar doet niets voor het klimaat binnen in de stal, dat ongezond zou zijn voor mens en dier. Bovendien is een luchtwasser gevaarlijk bij brand: door de aanzuigende werking kan een brand zich razendsnel door een stal verspreiden.

Lees ook: In de varkensstal wordt het drukker en drukker

Varkensbedrijven blijven sterk groeien. En zeugen krijgen almaar meer biggetjes. Oftewel, de intensivering van de varkenshouderij gaat in rap tempo door.

Maar zeker ook: 'Stankoverlast leidt tot gezondheidsklachten'

Wie in de buurt woont van megastallen en boerderijen met veel kippen, varkens en koeien, heeft vaker gezondheidsklachten. Dat blijkt uit een vandaag gepubliceerde studie van het onderzoeksinstituut Nivel en het instituut IRAS van de Universiteit Utrecht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden