Duitse boer ziet de wolf liever weer vertrekken

Een wolf in het Beierse Woud. Beeld Wouter Pattyn/buiten-beeld

De wolf is in Duitsland al jaren een vertrouwde verschijning. Maar ook na twee decennia houdt het dier de gemoederen nog flink bezig. 'De terugkeer van de wolf en de veehouderij gaan niet samen.'

In januari verloor Stefan Erb opnieuw dieren aan de wolf: vier schapen, alle hoogzwanger. Tien andere zwangere dieren raakten door de aanval zo gestrest, dat ze spontaan een miskraam kregen. Erb woont in Nedersaksen en houdt meer dan duizend schapen. Toen een kleine twintig jaar geleden de eerste wolven naar Duitsland kwamen, reageerde de dierenvriend vooral nuchter. "Ik was onbevooroordeeld." Wolven zijn schuw, ze zullen zich niet laten zien, werd gezegd.

Maar in de loop der jaren veranderde Erb zijn mening. Door de ervaringen van zijn collega's en de nachtelijke aanvallen van de roofdieren op zijn eigen bedrijf.

Het is niet het verlies van enkele dieren per jaar dat hem en andere schapenhouders het meest dwarszit. "Daar worden we financieel voor gecompenseerd." Ieder gedood dier krijgt hij vergoed. De hoogte daarvan hangt af van onder andere de leeftijd en het schapenras. Nee, het is de voortdurende angst dat er weer een telefoontje komt, dat opgeschrikte dieren opnieuw zijn uitgebroken en 's nachts moeten worden opgehaald. Tegenwoordig denkt hij dus: "De terugkeer van de wolf en de veehouderij gaan niet samen."

Markus Bathen, wolvendeskundige bij de natuurbeschermingsorganisatie Naturschutzbund ziet dat helemaal anders. "Twintig jaar ervaring leert dat de terugkeer van wolven helemaal niet de ondergang van begrazing betekent."

Twee totaal verschillende standpunten in een discussie die ook Nederland wellicht te wachten staat, nu de wolf steeds meer naar het westen oprukt. In Nederland werden tot nu toe slechts eenlingen gesignaleerd; waarschijnlijk was het ook een 'loner' die afgelopen week in Appelscha schapen doodbeet. In de Duitse deelstaat Nedersaksen, die aan Noord-Nederland grenst, zijn echter al veertien roedels en vier paren waargenomen - al leven die vooral in het oosten van deze grote deelstaat.

Wolvenmanagement

Al sinds 2000 is de wolf weer terug in Duitsland. De dieren worden streng beschermd door wetgeving. Volgens de overheid leven er ondertussen 60 roedels, 15 paren en drie dieren die alleen op pad zijn (2016/2017). Een roedel bestaat gemiddeld uit vijf tot tien dieren. Het is doorgaans een familie: ouders, welpen en nog niet 'uitgevlogen jongen' van het voorgaande jaar. De meeste beesten bevinden zich in de noordoostelijke deelstaten die dicht bij Polen liggen.

De terugkeer van de wolf na 150 jaar is natuurlijk een succesverhaal van de Duitse natuurbescherming. Maar dat succes kan niet zonder het nodige 'wolvenmanagement', wat een verantwoordelijkheid is van de deelstaten. Wolfmanagers verzamelen gegevens over de aanwezigheid van de dieren, doen aan voorlichting en moeten conflicten oplossen. Het is ook hun taak om boeren te ondersteunen bij de bescherming van vee. Ze geven bijvoorbeeld advies over mogelijkheden voor financiële steun voor de bouw van hoge gesloten elektrische afrasteringen - de hoogte van de hekken varieert per deelstaat, maar gaat snel richting 1.20 meter. Of over de aanschaf van speciale honden (berghonden) die de kuddes moeten beschermen. In 2016 besteedden de deelstaten zo samen 1,1 miljoen euro aan de bescherming van kuddes. Daarbovenop komt nog eens 135.000 euro aan schadevergoedingen voor veehouders. Bij 285 aanvallen door wolven werden dat jaar 1079 dieren verwond of gedood. Voor 2017 zijn de cijfers nog niet bekend.

Jagers

De schapenhouderij in Duitsland heeft nu zo te lijden onder de wolf dat veel boeren overwegen hun bedrijf te staken, waarschuwt Jürgen Lückhoff, voorzitter van de kritische Duitse schapenfokvereniging (Vereinigung Deutscher Landesschafzuchtverbände). Ze zijn ontevreden over de overheidssteun. De bedrijven ontvangen weliswaar geld voor bijvoorbeeld hekken, maar het onderhoud daarvan wordt niet vergoed. Hetzelfde geldt voor de extra uren die gemaakt moeten worden om de schapen te beschermen. Ook de grote en oersterke berghonden die de schapen beschermen, kosten het nodige - in aanschaf en onderhoud. Deze honden, waarvan een kudde er minstens twee nodig heeft, zijn uitstekend toegerust om wolven af te schrikken. Maar dat maakt ze niet bepaald schoothondjes, wat voor veel Duitsers even slikken is. Ze gelden als lastig hanteerbaar.

"Als de maatschappij de wolf wenst, dan moet zij de extra kosten voor de bescherming van vee ook dragen", benadrukt Andreas Schenk van de federale vereniging van professionele herders (Bundesverband Berufsschäfer). Zijn organisatie is minder radicaal en werkt aan oplossingen voor de herders, zonder daarbij de wolf te willen uitroeien. "Het is een feit dat de wolf er is en dat hij wettelijk beschermd is. Daar moeten we mee leren omgaan, zonder al te veel schade te lijden." Schenks herders hopen nou vooral op een 'weidepremie'.

Die zou sowieso welkom zijn. Schaapherders in Duitsland zitten in een malaise, onder andere door de import van goedkope wol uit Nieuw-Zeeland en Azië. Het aantal schapenhouderijen met meer dan 400 dieren daalde in Duitsland tussen 2010 en 2016 met 13,5 procent tot 989 bedrijven.

Ook de relatie tussen wolven en jagers levert conflicten op, stelt Sandra Balzer, wolfdeskundige van de Federale Dienst voor Natuurbescherming (Bundesamt für Naturschutz): veel jagers beschouwen de dieren niet als trofeeën, maar wel als concurrenten. De discussie op sociale media is ongekend hoog opgelopen en zelfs politici en media hanteren dezelfde vocabulaire als in het vluchtelingendebat. Plots gaat het allemaal over de 'Willkommenskultur' en de vraag hoeveel wolven Duitsland kan toelaten. "Wij proberen er zakelijke informatie tegenover te stellen", zegt Balzer. Ze vindt het belangrijk dat mensen respect opbrengen voor de wolf, dat ze hem niet demoniseren maar hem ook niet bagatelliseren.

Burgerinitiatief

Tegenstanders van de wolf hebben zelfs een burgerinitiatief opgericht om het onderwerp op de politieke agenda te zetten. Georg Lebsa, tandarts en woordvoerder, wordt snel emotioneel als hij over de roofdieren praat. "We worden blootgesteld aan aanvallen van wolven en dan moeten we ook nog hoera roepen."

De situatie in de Lausitz, een regio vlakbij de Duits-Poolse grens, is niet langer houdbaar, vindt hij. "De mensen zijn bang." En daarin staan ze niet alleen: Lebsa's burgerinitiatief leverde online 18.600 handtekeningen op.

Vaak worden wolven afgeschilderd als een gevaar voor de mensen. Feit is: wolven zien mensen niet als prooi, maar ze kúnnen mensen wel doden, bijvoorbeeld bij hondsdolheid. Maar tussen 1950 en 2000 zijn in Europa maar 9 gevallen bekend waarbij wolven mensen doodden.

Desondanks moeten de wilde dieren soms wel worden afgeschoten. Vorige maand nog bijvoorbeeld, in Saksen. Daar had een zieke wilde wolf twee honden doodgebeten en woonhuizen benaderd. Maar dat is een zeldzaamheid.

Voor Markus Bathen van de Naturschutzbund heeft de wolf in ieder geval een belangrijke functie, "Hij is een 'gezondheidsagent' omdat hij zieke dieren gemakkelijker doodt." En, onderstreept hij, de wolvenpopulatie reguleert zich vanzelf. Bijvoorbeeld door ziektes en welpsterfte. "Wolven zoeken de leefomgeving die bij hen past", zegt ook Sandra Balzer. Ze hebben grote rivieren nodig en wandelen naar nieuwe gebieden als er niet meer genoeg ruimte en voedsel is.

Regeerakkoord

Met de groei van de wolvenpopulatie groeit ook de politieke tegenstand. Dit jaar is de wolf zelfs in het regeerakkoord tussen CDU/CSU en SPD terecht gekomen. De coalitiepartijen schrijven dat de federale regering de deelstaten moet helpen met maatregelen en criteria voor het afschieten van wolven: "Wij willen dat wolven die over hekken klimmen of een gevaar worden voor mensen gedood mogen worden."

Op de vraag of de wolf in onze moderne samenleving past, heeft natuurbeschermer Markus Bathen een eigen antwoord gevonden. Hij noemt de terugkeer van de wolven een 'culturele upgrade'. "De maatschappij slaagt erin om te leven met een dier dat al lang is gedemoniseerd.' De indeling van de dierenwereld in goed en kwaad past niet in een moderne, verlichte samenleving, betoogt hij. 'De wolven zijn een teken van culturele diversiteit en rijkdom."

Lees ook: De wolf is bezig aan een opmars in Europa, maar als hij Zwitserland aandoet heeft hij pech

Op veel plekken in Europa wordt de terugkeer van de wolf toegejuicht. Maar in sommige landen is hij niet welkom.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden