‘Droomproject’ moet het Friese Holwerd weer tot leven wekken

Artist impression van Holwerd aan Zee. Met doorgebroken dijk, waardoor een verbinding met de Waddenzee ontstaat. Beeld Buro Harro

Holwerd, laatste stop voor de boot naar Ameland, bloedde dood. Nu is er een levensreddend plan: maak een gat in de dijk en laat zoet en zout water zich mengen.

Jan Zijlstra en Marco Verbeek hebben hun verhaal zo vaak afgedraaid, voor wethouders, voor ambtenaren, voor natuurbeschermers, voor onderzoekers, voor geldschieters, voor politici, voor dijklichamen.  ‘De boeren uit Holwerd’, zoals ze zichzelf typeren, kregen iedereen mee.

Maar hun grootste klus was toch het dorp zelf. Zonder draagvlak in eigen kring, zonder de volledige steun van bewoners en boeren, zou het niks worden. Die steun kregen ze. Oók van de landbouwers, die van nature niet graag kostbare agrarische grond opofferen. 

Nu nog een hele grote zak geld. Dan ligt het dorp over een paar jaar weer aan zee, na een eeuw of wat. Het idee is er al sinds de jaren zeventig: maak een opening in de zeedijk en geef de getijden van de Waddenzee vrij spel, achter de dijk.

Maar het bleef een ingewikkeld en onhaalbaar plan. Tot nu. Jan Zijlstra, Marco Verbeek, Hessel Hiddema en Theo Broersma dachten: met een bescheiden economische impuls redden we het hier niet, er moet iets unieks komen. Het werd Holwerd aan Zee.

Beeld -

Verpaupering

Holwerd leeft al eeuwen met de rug naar het water. In de Middeleeuwen al werd de eerste zeedijk gelegd. De vette klei rondom het dorp is al vele decennia een goede voedingsbodem voor hoogwaardige pootaardappelen. Maar met Holwerd zelf ging het almaar minder. Jongeren trokken weg. Het mooie, oude dorp met zijn stadse steegjes verpauperde, er was leegstand. Niemand wilde naar dat krimpdorp in die krimpregio.

De vier van Holwerd willen de neerwaartse spiraal doorbreken. Zijlstra, ambtenaar bij gemeente Noardeast-Fryslân, zegt dat Holwerd eigenlijk voor een vrij fundamentele keuze stond: “Gaan we het hele gebied afschrijven of doen we er wat mee?” De vier keken met afgunst naar de stadjes en dorpen langs de Duitse Waddenkust, waar dankzij openingen in de dijk pleziervaart en recreatie wél van de grond kwamen. Met honderdduizenden overnachtingen per jaar.

Verbeek, mede-eigenaar van de supermarkt in Holwerd, dacht aan de kansen: “We wonen aan de rand van het mooiste natuurgebied van Nederland, Unesco Werelderfgoed. We hebben hier de prachtigste wolkenluchten, schone lucht, we hebben hier nog echte duisternis. Daar moeten we van profiteren.”

Moerassige kwelder

Voor de vier stond vast dat herstel van oude natuurwaarden in het gebied de basis moest zijn van het plan. Met Holwerd aan Zee wordt eigenlijk de moerassige kwelder, waarin het terpdorp eeuwen geleden lag, teruggebracht in het landschap. De landweg, die nu het dorp uitslingert, is over een paar jaar een boulevard waaraan plezierjachten afmeren, met terrasjes, hier en daar misschien een zandstrandje en wat vakantiehuisjes op palen, in een watergebied met eb en vloed. Áls het doorgaat. Het is een soort laatste kans voor het gebied, denken de initiatiefnemers.

De veiligheid speelt geen rol. Als de dijk is doorgestoken, wordt er een doorvaarbare sluis aangelegd, met een stormvloedkering. Die kan dicht bij hoog water. Maar bij normale omstandigheden staat de sluis open en kan het zoute Waddenwater ongehinderd stromen naar het achterland, tot aan de rand van het dorp. Er komt een meer met ondiepe randen, een broedeiland, in een gebied van 35 hectare waar zoet en zout zich vermengt, met unieke vegetatie, met mogelijkheden voor vis­migratie van en naar de Friese boezem, met kansen voor vogels die houden van zoet en zout water.

Het kost wat, maar het kan

Praat een uurtje met Jan Zijlstra en Marco Verbeek en je bent verkocht. Ze zijn niet over een nacht ijs gegaan, de mannen van Holwerd. Ze hebben onderzoeken laten doen, onder meer door milieubureau CE Delft, de studies waren positief. Zo positief dat kritische Hollandse ambtenaren herberekeningen wilden. Maar die vielen net zo gunstig uit: het kost wat, maar het kan.

En inmiddels zijn er financiële toezeggingen van provincie en gemeente en van subsidiegeld voor versterking van regio’s. Er is nu iets van 35 miljoen beschikbaar (zie kader). Nog lang niet genoeg, minstens 65 miljoen is nodig. “We hopen dat ook het Rijk minimaal 15 miljoen gaat bijdragen.”

Want het is geen klein klusje. De grond moet worden aangekocht en afgegraven. Er moeten buiten- en binnendijks sleuven worden getrokken, er moet een flink meer worden gegraven, de dijkdoorbraak en de waterkering moeten worden gebouwd. “Maar de kosten zijn een fractie van de werkelijke waarde van dit project. Het is gewoon het volgende icoonproject van Nederland, na de Marker Wadden. Zie het als een eerste stap naar het ontwaken van de Nederlandse Waddenkust”, zegt Verbeek.

Uitstraling

Zijlstra: “CE Delft heeft berekend dat niets doen in de komende halve eeuw in deze krimpregio 150 tot 260 miljoen gaat kosten aan waardedalingen, uitkeringen, noem maar op.” Verbeek wijst op de uitstraling voor andere Waddendorpen en –steden. “Ternaard, vijf kilometer verderop, is ook zeer geïnteresseerd. Dit is een plan dat voor de hele Friese Waddenkust grote betekenis kan hebben.”

“Het is ook een prachtig project om te onderzoeken hoe de vermenging van zoet en zout water in de praktijk uitpakt. Verzilting van de bodem is een probleem in dit gebied. We zijn aan het onderzoeken of dit plan invloed heeft. Het kan zijn dat de verzilting toeneemt, of dat het juist afneemt doordat het zilte bodemwater naar het nieuwe meer trekt. Er ontstaan mogelijkheden voor de landbouw om te experimenten met zout-tolerante pootaardappelen. We hebben contact met boeren die daar interesse in hebben.”

Verbeek: “Klimaatverandering dwingt ons te kijken naar andere opties. We kunnen de dijken wel almaar blijven verhogen, maar het houdt een keer op. We moeten ook kijken naar kansen om ruimte te maken voor het water. Er komt een tijd aan dat we weer moeten leren leven mét het water, in plaats van het voeren van een strijd ­tégen het water.”

Vogelbescherming

De aanvraag voor geld uit het droomfonds van de Postcode Loterij is gedaan door Vogelbescherming Nederland, met steun van It Fryske Gea en de Waddenvereniging. De Vogelbescherming verwacht dat het nieuwe natuurgebied een belangrijke rol krijgt in het herstel van populaties broedvogels in de Waddenzee. Ook voor vissen die trekken tussen zoet en zout water kan het project van belang zijn. Er ontstaat een open verbinding tussen de Friese boezem en de zee.

Volgens Margriet Schreuders, hoofd goede doelen van de Postcode Loterij, past het project ‘perfect in het rijtje iconische Nederlandse natuurprojecten die door de deelnemers aan de loterij zijn gerealiseerd’. Schreuders: “Holwerd aan Zee spreekt enorm tot de verbeelding. Met dit plan wint het gebied aan aantrekkelijkheid om er te wonen en te recreëren. Voor ons en voor de natuurorganisaties is vooral ook de verbetering van de natuurwaarden in het gebied belangrijk.”

Sinds de oprichting van het Droomfonds is er tot 2017 ruim 161 miljoen euro gegeven aan 19 projecten. De Postcode Loterij maakt op 4 maart tijdens een Goed Geld Gala bekend hoe de opbrengst dit jaar verder wordt besteed. Doorgaans wordt de helft van de inleg geschonken aan doelen op het gebied van mens en natuur. Vorig jaar werd in totaal ruim 350 miljoen weggegeven.

Lees ook:

Midweekje Holwerd aan Zee

Velen kennen Holwerd als het ingeslapen Friese dorpje waar de boot naar Ameland vertrekt. Dat moet anders, vinden bewoners. Hun idee: de dijk doorbreken zodat Holwerd wordt verbonden met de zee.

De loterij betaalt mee aan ‘droomproject’ Holwerd aan Zee

Door een gift van 15 miljoen euro komt een plan om bij het Friese dorp Holwerd een open verbinding te maken met de Waddenzee serieus binnen bereik. Met het project wordt de Waddennatuur binnendijks gebracht, inclusief eb en vloed.

Holwerd bedenkt ‘aanvalsplan krimp’

Zonder ingrijpen wacht het Friese Holwerd een hard lot als gevolg van leegloop en verpaupering. Gebeurt er niets, dan verliest het waddendorp binnen twee decennia ruim 23 miljoen euro aan waarde, berekende adviesbureau PRC, in mei 2010.

De Waddenzee: het bedreigde paradijs van het noorden

Niet één, niet twee, maar minstens drie keer in de geschiedenis is serieus overwogen om de Waddenzee in land te veranderen. Tractoren zouden de graanoogst van de zeebodem halen, de veerboten zouden plaatsmaken voor autosnelwegen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden