De stikstofregels zijn onduidelijk en leiden tot een golf aan rechtszaken.

Milieu

Door onduidelijkheid over vergunningen en regels, neemt de uitstoot van stikstof mogelijk juist toe

De stikstofregels zijn onduidelijk en leiden tot een golf aan rechtszaken.Beeld Mark Kohn

Natuurorganisaties proberen bij de rechter aan te tonen dat de stikstofregels nog steeds de natuur schaden en dus in strijd zijn met het Europees recht.

Op de voorgevel van de boerderij staat ‘Nijen State’. Het bedrijf ligt aan een vaart tussen Beilen en Hooger­smilde en is onderwerp van een venijnig steekspel tussen de Natuurbeschermingswacht Meppel en Omstreken en de provincie Drenthe. Zij twisten over uitbreiding van het bedrijf en of daarbij sprake is van toename van de uitstoot van schadelijke hoeveelheden stikstof.

Het is een woonhuis, een oude boerderij en daarachter stallen met melkkoeien, omgeven door grasland en kleine weggetjes. De rust in deze omgeving doet niet vermoeden dat hier sprake is van een ‘guerilla in de juridische jungle’, zoals Geert Starre, secretaris van de Natuurbeschermingswacht het formuleert.

De veehouder wil zijn stal uitbreiden. Volgens de regels van het ministerie van landbouw en jurisprudentie daarover mag dat zonder vergunning als de stikstofemissie niet toeneemt. De boer stelt dat door aanpassingen in de stal, zoals het aanbrengen van een nieuwe vloer, de uitstoot van stikstof in de toekomst daalt of in ieder geval niet toeneemt. Een nieuwe vloer in de stal scheidt mest en urine van koeien beter en zou de stikstofuitstoot beperken.

Geen inspraak

De Natuurbeschermingswacht vecht de uitbreiding van de stal in Beilen aan. Ten eerste is er geen gelegenheid geweest voor inspraak. In het Verdrag van Aarhus lieten de Europese regeringsleiders in 1998 optekenen dat bij milieubesluiten burgers altijd recht hebben op informatie, inspraak en toegang tot de rechter. Dat verdrag is in 2004 door de Tweede Kamer geratificeerd. Ten tweede stelt de milieuorganisatie dat de boer geen toestemming voor de uitbreiding had mogen krijgen omdat hij niet motiveert hoe hij de stikstofemissie beperkt. “Als er twijfel is, kan er geen toestemming worden gegeven”, zegt Starre. “Het gaat ons niet om de boer”, benadrukt hij. “Het gaat ons om de Nederlandse overheid die in strijd handelt met het Europees recht.”

De strijd om de uitbreiding van de boerderij in Beilen is maar een van de honderden rechtszaken die worden gevoerd over stikstof. Er is grote onduidelijkheid over vergunningen voor bedrijven en over de uitstoot van stikstof. Daardoor verkeren boeren en andere ondernemers die willen uitbreiden in onzekerheid. En daardoor neemt de uitstoot van stikstof mogelijk toe, terwijl het voor de bescherming van kwetsbare natuurgebieden juist dringend noodzakelijk is dat de emissies flink dalen. Vandaag praat de Tweede Kamer daarover met onder meer juristen, wetenschappers en vertegenwoordigers van boeren.

De ‘guerilla’ is begonnen na de uitspraak van de Raad van State ruim twee jaar geleden. Er werd een streep gezet door de manier waarop Nederland vergunningen verleende aan (landbouw)-bedrijven en bouwprojecten op basis van het Programma Aanpak Stikstof (Pas). Die was namelijk in strijd met de Wet natuurbescherming en de Europese wet, omdat de hoeveelheid stikstof in de natuur te hoog was. De Europese Habitatrichtlijn schrijft voor dat de natuur in beschermde gebieden niet mag verslechteren en dat gebeurde wel.

Om te voorkomen dat het verlenen van vergunningen volledig stil zou komen te liggen, kwam de minister van landbouw, Carola Schouten, een half jaar later, dus in december 2019, met het fenomeen ‘intern of extern salderen’. Bij intern salderen vermindert een bedrijf de stikstofemissie binnen het eigen bedrijf om uitbreiding mogelijk te maken. Dat is dus wat gebeurt bij de eerder beschreven boerderij in Beilen. Bij extern salderen neemt een bedrijf de ruimte om stikstofemissie uit te stoten over van een ander bedrijf dat geheel of gedeeltelijk stopt. “Met deze nieuwe regels is voor bijvoorbeeld boeren en bedrijven die een project willen wijzigen of een nieuw project willen starten duidelijk onder welke voorwaarden dat mogelijk is”, schreef Schouten nog hoopvol aan de Kamer. Het is ‘juridisch getoetst’, voegde zij er aan toe.

Golf aan rechtszaken

De ingreep van Schouten was begrijpelijk. Zij wil investeringen van bedrijven niet frustreren en wil geen economische schade. Maar de regels zijn onduidelijk en leiden tot een golf aan rechtszaken.

Het eerste probleem dat optreedt is dat het overzicht ontbreekt. In maart van dit jaar bepaalde de Raad van State dat een bedrijf dat intern stikstofruimte weet te vinden geen nieuwe natuurvergunning hoeft aan te vragen. Daarmee is ook onduidelijk waar uitbreiding plaatsheeft en of de berekeningen kloppen die zouden laten zien dat de stikstofemissies in de toekomst niet toenemen. Bovendien is er soms ‘latente ruimte’ in natuurvergunningen. Dit betekent dat een bedrijf een vergunning heeft voor de uitstoot van een bepaalde hoeveelheid stikstof en die ruimte maar voor een deel gebruikt. Bij een uitbreiding kan een bedrijf die ruimte benutten, zonder een nieuwe vergunning te vragen met de bijbehorende berekeningen over emissies.

Probleem twee is dat is dat een bedrijf dat (deels) stopt, volgens de regels van extern salderen, het recht op de uitstoot van stikstof kan verkopen. Ook een bedrijf dat niet alle rechten op vervuiling gebruikt en dus ‘latente ruimte heeft’, kan een deel van de hand doen. Er zit een beperking aan deze handel in stikstofrechten. Wie rechten over heeft mag daarvan 70 procent verkopen. De rest vervalt. Maar ook met de verkoop van 70 procent kan de totale stikstofemissie toenemen. Conclusie: het zicht op de levendige handel ontbreekt, niemand weet hoeveel ‘latente ruimte’ er aanwezig is bij bedrijven. Het gevolg is dat niemand weet welk deel daarvan op de markt komt. En als niet wetenschappelijk vaststaat dat de stikstofemissie daalt, handelt Nederland nog steeds in strijd met de Europese habitatregels.

Recht op stikstofvervuiling is vaag

Milieuorganisatie Mobilisation kondigde onlangs vijftig nieuwe rechtszaken aan. Tot twee jaar geleden moesten bedrijven met een geringe uitbreiding van de stikstofemissie een zogeheten Pas-melding doen. Sinds de rechter een streep haalde door het Pas zijn die meldingen niet meer rechtsgeldig. In de nieuwe stikstofwet die de Kamer vorig jaar goedkeurde staat dat de Pas-meldingen worden omgezet in gewone vergunningen. Dat kan niet, stelt Mobilisation, omdat vaag is hoeveel rechten op stikstofvervuiling in die vergunningen zit. Het effect op de natuur is onduidelijk.

Natuurorganisaties putten hoop uit drie uitspraken van rechters. De rechtbank in Noord-Nederland oordeelde in maart dat een nieuwe vloer in de stal niet per se leidt tot minder uitstoot van schadelijke stoffen. De rechtbank in Oost-Brabant bepaalde in april dat een luchtwasser de schadelijke stoffen niet altijd uit de varkensstal zuivert. De rechtbank in Limburg kwam drie weken geleden tot de conclusie dat de provincie ook over de schreef gaat als de stikstofuitstoot niet toeneemt. De natuur is namelijk al zo beschadigd dat ook stilstand tot achteruitgang leidt.

Knabbelstrategie

De Natuurbeschermingswacht in Meppel hoopt stukje bij beetje het geven van toestemming voor bedrijfsuitbreiding onderuit te halen. Totdat er maatregelen worden genomen om de stikstofemissie drastisch te reduceren. “We knabbelen er steeds iets vanaf”, zegt Starre.

Hoogleraar natuurbeschermingsrecht Kees Bastmeijer is een van de deskundigen die vandaag met de Tweede Kamer praten. Hij vindt dat kabinet en Kamer een einde moeten maken aan het juridische geharrewar. De rechtszaken die worden gevoerd zijn ‘dweilen met de kraan open’, zegt hij. Nieuwe wetgeving moet duidelijkheid scheppen, en stevige maatregelen moeten verslechtering van de natuur zo snel mogelijk ongedaan maken. “Stop met het accent leggen op het vinden van een politiek compromis, maar zorg dat de oplossing juridisch houdbaar is.”

Lees ook:

Pas als boeren en natuurorganisaties nieuwe regels niet meer te streng of te slap vinden, komt er een landbouwakkoord

Er liggen al veel rapporten over de toekomst van de landbouw. Gaat het nieuwe advies van de Sociaal-economische raad (Ser) de spanning tussen de belangen van natuur en boeren doorbreken?

Waar staat Nederland, twee jaar na de stikstof-uitspraak? ‘Voor de natuur is er weinig veranderd’

Al twee jaar debatteert Nederland over stikstof. Tijdens de formatie moeten fundamentele oplossingen op tafel komen. Waarom is de crisis nog niet opgelost - en hoe moet het verder?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden