Reportage Duurzame 100

Door de moestuin staan de omwonenden sneller voor elkaar klaar

Opvangcliënt Robert (rechts) geeft een vrijwilliger een plant aan in Moestuin Havenpark. Beeld Herman Engbers

Een daklozen- en verslaafdenopvang en een nieuwbouwwijk in Apeldoorn kijken op elkaar uit. Ertussenin bevindt zich duizend vierkante meter moestuin waar vrijwilligers, bewoners en cliënten samenkomen.

Apeldoorn, woensdagochtend, negen uur. Dat het koude herfstweer zijn rentree maakt, kan de vaste bezoekers van moestuin Havenpark niets schelen. Een mengeling van vrijwilligers, buurtbewoners en cliënten van de daklozen- en verslaafdenopvang aan de overkant komt hier wekelijks samen om in de tuin te werken. Op duizend vierkante meter zaaien en oogsten ze groenten en fruit, van aardappelen tot peren en paksoi. Of ze wieden het onkruid. Sommigen komen alleen langs voor een kop koffie en een praatje. Na het werk wordt er soep geserveerd, gemaakt van de verse oogst.

Sloopkogel

Dat gebeurt allemaal in en rondom ’t Huussie: een vrijstaand bakstenen huisje in het midden van de tuin. Vrijwilliger en initiatiefnemer van de moestuin Mart Nederhof (69): “We hebben dit huis voor de sloopkogel weggehaald.” Voor de start van de tuin in 2014 was het terrein achter de opvang een verlaten vlakte, omringd door leegstaande bedrijfspanden. Met regelmaat trad de politie op bij incidenten met drugsdealers, voor wie de cliënten uit de opvang een makkelijke prooi zijn. “Mensen uit de buurt liepen er met een grote bocht omheen”, vertelt de gepensioneerde hovenier.

De moestuin zou eigenlijk een tijdelijke oplossing zijn. Ondertussen maakte de gemeente een nieuw woningbouwplan, maar dat plan liet langer op zich wachten door de economische crisis. Een subsidie van het Oranjefonds hield de tuin drie jaar overeind. Toen het potje met geld vorig jaar op was, haalde het buurtinitiatief via crowdfunding ruim 10.000 euro op. Nederhof: “Daar teren we nu nog steeds op.” Datzelfde jaar komt het verlossende bericht dat de tuin inclusief ’t Huussie gewoon in de nieuwe woonwijk mag blijven staan. Sindsdien kijkt een rij nieuwbouwhuizen direct uit op de buurttuin.

Aan de andere kant van het erf prijkt opvanghuis Omnizorg. Hier kunnen mensen terecht die dakloos zijn, met psychiatrische problemen kampen of een alcohol- of drugsverslaving hebben. Ze kunnen dag en nacht bij de opvang verblijven en er medische zorg en herstelondersteuning krijgen. Ook ondersteunt de instelling bij dagbesteding, het vinden van werk en een eigen woning.

Vrijwilligers en cliënten van een zorginstelling oogsten in de gezamenlijke moestuin in Apeldoorn. Beeld Herman Engbers

Slapen in een tent

Opvangcliënt Robert (43), die liever niet zijn achternaam noemt, draagt een vlot grijsblauw jack en heeft kleine blauwe ogen achter zijn rechthoekige bril. Wanneer hij in 2015 zijn werk in een verpakkingsfabriek verliest, krijgt hij te maken met hypotheekschulden. Hij raakt dakloos: “De muren om je heen vallen ineens om.” Hij leeft en slaapt in een tent op straat, maar kan zich inschrijven op een bij de gemeente aangevraagd postadres. Zo komt hij aan het werk bij een ander productiebedrijf: “Ik kwam en ging daar met mijn tent in de hand.” Van het loon kan Robert eten betalen, maar tegelijkertijd zit hij nog diep in de schulden. Drie jaar later wordt hij opnieuw ontslagen.

Zo belandt de veertiger bij Omnizorg, waar hij nu twee jaar woont. Zijn tijd spendeert hij het liefst in de tuin: “Anders zit ik de hele tijd binnen, hier kan ik wat met mijn handen doen.” Maar, zegt Robert, uiteindelijk gaat het hem vooral om het samenzijn.

Het Verwey-Jonker Instituut deed onderzoek naar de groene projecten die subsidie kregen van het Oranjefonds, zoals het Havenpark in Apeldoorn. Veel deelnemende buurten scoorden voor aanvang van de projecten slecht op leefbaarheid: de criminaliteit was er gemiddeld hoog, de veiligheid laag. Met de komst van een buurttuin wordt het sociale contact in de wijk versterkt. Onderzoeker Marian van der Klein: “Uit eerder onderzoek is al gebleken dat tuinieren­­ stress vermindert en het herstel van psychische of lichamelijke klachten bevordert. Nu hebben we voor het eerst aangetoond dat het ook eenzaamheid vermindert.” Mensen zeggen elkaar bijvoorbeeld vaker gedag, vertelt de onderzoeker: “Ze voelen zich gezien en gekend­­ en dat is belangrijk voor iemands eigenwaarde.”

Vrijwilligers en zorgcliënten werken samen in de tuin. Op de achtergrond ’t Huussie, het huisje waarmee de buurttuin ooit begon. Beeld Herman Engbers

Dat effect is met name te zien bij kwetsbare deelnemers, zoals mensen met psychische problemen of een gezondheidsbeperking. De cliënten van de opvang zijn hier een goed voorbeeld van, maar hetzelfde gaat op voor de vrijwilligers. Leidy Ploeg (56) kent collega-vrijwilliger Nederhof van hun tuinclub. Door haar gewrichtspijn is een normale baan moeilijk, maar bij vrijwilligerswerk kan ze haar eigen tijd indelen. Ook zij is elke woensdag aanwezig als begeleider, als het niet vaker is: “Als ik tuinier kom ik in een soort flow, dat vind ik heerlijk. Ik heb reuma, maar in de tuin vergeet ik even dat ik pijn heb.”

Opvallend aan het onderzoek van Verwey-Jonker, is dat sociaal contact niet alleen verbetert voor de tuinierders, maar ook voor bewoners die zelf nooit in de tuin komen. Van der Klein: “Mensen durven elkaar eerder om hulp te vragen en staan sneller voor elkaar klaar, blijkt uit onze enquêtes.”

De Duurzame 100 van Trouw komt er weer aan. Dit keer geen lijst van personen, maar van initiatieven van onderop. Daarvan zijn er vele in Nederland, zoals Moestuin Havenpark in Apeldoorn. Beeld Trouw

Composthoop

Volgens Nederhof komen buurtbewoners nu sneller even het terrein oplopen. Omwonenden brengen op woensdagochtend bijvoorbeeld hun gft-afval voor de composthoop, of ze lopen een rondje door de tuin. “Elke woensdag is zo’n tien tot vijftien man aanwezig, onder wie vrijwilligers en cliënten, maar ook omwonenden”, zegt sociaal-cultureel werker Elise Vlietstra (37) van Stimenz, die Nederhof en Ploeg achter de schermen helpt om alles in goede banen te leiden. Er is zelfs een tijdelijke speeltuin naast de opvang geplaatst, voor kinderen uit de buurt.

De moestuin onderhoudt ook nauwe banden met het aangrenzende restaurant Heerlijk Lokaal: “De kok daar maakt de heerlijkste gerechten van ingrediënten die wij verbouwen, en ze komen geregeld verse kruiden plukken”, vertelt Nederhof. Daar houdt de moestuin een mooi zakcentje aan over. Ook komt een medewerker van de Voedselbank die in de buurt woont, met regelmaat verse waar kopen voor de voedselpakketten.

Teelplan en taakverdeling

Op termijn zouden ze bij de moestuin meer proviand willen verkopen, ook aan omwonenden. Daarom werken de vrijwilligers aan een helder teelplan, een prijslijst en een strakkere taakverdeling. Dat zou het voortbestaan van de tuin ook bestendigen. Ploeg: “Je wilt gewoon niet dat het ophoudt.”

Volgens Vlietstra zijn de incidenten op en rond het opvangterrein niet helemaal verleden tijd. Zo staat op een memobord in ’t Huussie de datum van het aanstaande oogstfeest genoteerd, maar ook het telefoonnummer van de lokale politie. “De dealers zijn niet weg, er hangen hier geregeld niet-cliënten rond.” Het verschil is volgens Vlietstra dat, in plaats van meteen de politie te benaderen, mensen eerst aankloppen bij de portier van Omnizorg. “Dat is wat je wilt: het probleem direct met elkaar oplossen.”

De volledige naam van opvangcliënt Robert is bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook:

Duurzaam en inclusief wonen in Montreuil

Volgende maand presenteert Trouw de Duurzame 100 2019. Dit keer geen lijst van personen, maar van initiatieven van onderop. Die ook buiten Nederland te vinden zijn, bijvoorbeeld in het Franse Montreuil: waar ecowonen hip is. 

Een groen buurtbedrijf? Dat vergt een pitbull-mentaliteit

Het aantal energiecorporaties loopt op. Het klinkt ook aanlokkelijk: in de straat of regio een eigen groen bedrijf oprichten. Samen, zonder al te veel bemoeienis van buitenaf. Klopt, zeggen ervaringsdeskundigen, maar onderschat het niet. ‘Dit is iets voor echte doorzetters, het is geen hobby.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden