null Beeld Nature
Beeld Nature

Jelles WeekdierDwergkameleon

Dit nieuw ontdekte minikameleonnetje past in zijn volle lengte op een muntstuk van 20 eurocent

Van alle bekende reptielensoorten is Brookesia nana recordhouder als het gaat om miniaturisatie. Het is een dwergdiertje waarvan het volwassen mannetje 13,5 millimeter lang is, dat wil zeggen de van-kop-tot-kont-lengte; er komt nog een staartje achteraan en dat geeft het beestje een totale lengte van 21,6 millimeter. De vrouwtjes zijn een klein beetje groter, met maten van 19,2 respectievelijk 28,9 millimeter.

Om dit even in perspectief te plaatsen: een mannetje past in zijn volle lengte op een muntstuk van 20 eurocent, bij het vrouwtje steekt het staartpuntje nog 3 millimeter buiten een 2-euromunt uit.

Dit minikameleonnetje werd vorige week als nieuwe soort voor de wetenschap gepresenteerd in een artikel in het tijdschrift Scientific Reports, een van de vele titels van het Nature-Springer concern dat ook Nature en Scientific American uitgeeft.

Ernstig bedreigd

Kameleons zijn een bijzondere groep reptielen, die voorkomt in Afrika en vooral op Madagaskar veel endemische soorten kent. Door habitatvernietiging zijn de meeste soorten op dat eilandcontinent ernstig bedreigd. Kameleons hebben allerlei bijzondere kenmerken zoals puil-oogjes, een katapulteerbare kleeftong om insecten mee te vangen en tangvormige pootjes. Bij de voorpoten zijn de vingers een tot en met drie (onze duim, wijsvinger en middelvinger) met elkaar vergroeid en ook nummers vier en vijf vormen één geheel.

Bij de voet is het net andersom. Het zijn nijptangetjes waarmee de dieren zich aan takken kunnen vastgrijpen. Dat is bij dwergkameleons niet meer nodig, want de piepkleine soorten van het geslacht Brookesia, zo genoemd naar de Britse naturalist Joshua Brookes die leefde van 1761 tot 1833, leven in de strooisellaag op de bodem van het woud en kruipen daar rond op zoek naar kleine insectjes en ander eetbaar grut.

De kop van een lucifer

Hoewel Madagaskar in rap tempo wordt ontbost en het met veel soorten slecht gaat, duikt er toch af en toe een nieuwe soort op. De nu ontdekte Brookesia nana – de soortaanduiding nana betekent klein – is een van de kleinsten, maar er zijn ook soorten die luisteren naar veelzeggende namen als Brookesia micra en Brookesia minima en ongeveer even klein zijn. Van micra is op internet een foto te vinden waarbij het diertje poseert op de kop van een lucifer.

Door zowel hun schutkleur als door hun miniaturisatie zijn de dwergkameleonnetjes erg lastig te vinden tussen het afgevallen blad. Maar wat mij het meest intrigeert, is het feit dat hier ondanks de miniaturisatie sprake is van een compleet gewerveld dier, een reptiel met alle organen die ook dieren met een ‘gewone’ afmeting en zelfs reuzen als dinosauriërs bezitten.

Ook Brookesia nana beschikt over een hart en een compleet bloedvatstelsel, over longen, een zenuwstelsel met hersentjes, een spijsverteringskanaal en geslachtsorganen.

Over dat laatste is nog iets te melden. De mannetjes beschikken net als de meeste andere reptielen over een ingewikkeld gevormde penis. Maar terwijl de miniaturisatie nogal extreem is, geldt dat niet voor dat orgaan. Dat is relatief groot, bij nana bijna één vijfde van de lichaamslengte. Het record staat op naam van Brookesia tuberculata: één derde van de lichaamslengte. Je moet toch ergens groot in zijn.

Jelle Reumer is paleontoloog. Voor Trouw bespreekt hij iedere week een dier dat het nieuws haalt. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden