ReportageHergebruik

Dit ambitieuze plan van 500 miljoen euro moet het Nederlandse plasticprobleem oplossen

 Proeffabriek van TNO samen met de provincie Limburg voor het recyclen van plastic. Beeld Roger Dohmen
Proeffabriek van TNO samen met de provincie Limburg voor het recyclen van plastic.Beeld Roger Dohmen

De plastic verpakking van een maaltijdsalade kan je netjes scheiden, toch wordt ‘ie waarschijnlijk verbrand. Met dit tempo gaat Nederland nooit het eigen grondstoffenakkoord halen, waarschuwt TNO.

Maarten van Gestel

In een ontvangsthal op het Chemelot-terrein in Zuid-Limburg staat een zak Unox-soep tentoongesteld. Hoewel de zak romige mosterd-soep in een vitrine staat, geeft ‘ie geen blijk van een technische overwinning of innovatie, zoals je verwacht bij vitrines in dit soort ontvangsthallen. Het geeft blijk van een uitdaging. “Een hele moeilijke uitdaging”, zegt Harold Gankema, programmamanager circulaire verpakkingen van het Brightlands Materials Centre, een samenwerking tussen TNO en de provincie Zuid-Limburg. Gankema probeert hier elke werkdag om de duizenden soepzakken die in Nederland dagelijks over de toonbank gaan, van de verbrandingsoven te redden.

Van al het plastic in Nederland belandt zo’n 70 procent in de verbrandingsoven, blijkt uit eerder onderzoek van TNO. Een vervelende verrassing voor consumenten die elke dag hun afval scheiden, maar een harde weet voor wetenschappers als Gankema, die inzien hoe moeilijk het is om veel plastics te recyclen. Neem die soepzak. “Die is gemaakt uit verschillende laagjes. Eentje voor de houdbaarheid. Eentje voor de stevigheid. Een lijmlaag, en dan ook nog een mooie glanzende laag zodat ‘ie er in het winkelschap aantrekkelijk uitziet.” Door die verschillende laagjes van verschillend materiaal, valt ‘ie na gebruik niet te recyclen. “Het is een goede zaak dat we de afgelopen decennia verpakkingen hebben ontwikkeld waarin voedsel lang houdbaar is”, zegt Gankema. Voedselverspilling is namelijk schadelijker voor het milieu dan plastic verpakkingen verbranden. “Maar het is nu tijd om te zorgen dat onze plasticstroom wél circulair wordt.”

Plasticfolie wordt gecontroleerd op zuiverheid bij het Brightlands Materials Centre in Geleen, een proeffabriek van TNO en de provincie Limburg voor het recyclen van plastic. Beeld Roger Dohmen
Plasticfolie wordt gecontroleerd op zuiverheid bij het Brightlands Materials Centre in Geleen, een proeffabriek van TNO en de provincie Limburg voor het recyclen van plastic.Beeld Roger Dohmen

Stroom plastics grondig op de schop

Een ambitieus plan van 500 miljoen euro moet ervoor zorgen dat de hele stroom plastics in Nederland grondig op de schop genomen wordt. Zowel bij fabrikanten van verpakkingen, die vaker met één soort plastic moeten werken, als in het sorteercentrum, waar nu nog te veel ‘ondetecteerbaar plastic’ richting de verbrandingsoven gaat, en ook in recyclefabrieken, waar moderne technieken oude televisieomhulsels misschien toch een nieuw leven kunnen geven.

Het plan is een samenwerking van alle plasticpartijen in Nederland – zoals fabrikanten, sorteerders, recyclers, universiteiten en kenniscentra als TNO. Het document met het plan zit in de handtas van Esther Zondervan-Van den Beuken, circulaire plastic-baas bij TNO en trekker van dit plan. Trouw mag slechts een vluchtige blik op de omslag werpen, want de precieze inhoud is geheim. In april besluit de Nederlandse overheid of zij geld uitkeert aan de grootschalige systeemaanpak van het Nederlandse plasticprobleem, want er zijn meerdere projecten in de race voor de Groeifonds-miljarden. Maar Zondervan-Van den Beuken en Gankema willen wel alvast de ernst van het probleem uitleggen, en hier op de chemische kenniscampus in Limburg een glimp geven van de oplossingen, van ‘chemisch recyclen’ tot hogere prijzen voor niet-recyclebaar plastic.

Plastic wel duurzaam

Zelf promoveerde Zondervan-Van den Beuken op plastics, bij Nobelprijswinnaar Ben Feringa aan de Rijksuniversiteit Groningen. Als scheikundige wil ze eerst één misverstand de wereld uit helpen. Dat plastic ‘slecht’ of ‘niet duurzaam’ zou zijn. “Op de meeste punten scoort plastic beter dan blik, papier of glas. Op CO2-uitstoot, op de hoeveelheid materiaal die je nodig hebt.” Wie in de supermarkt een papieren tasje pakt om appels in te doen, voelt zich misschien duurzamer dan met een plastic tasje, maar dat is dus een illusie. “Plastic is duurzamer. Het probleem is alleen wat ermee gebeurt als het in de natuur belandt, dus je moet het niet in de bosjes gooien.”

Esther Zondervan-Van den Beuken (links) en Harold Gankema bij het Brightlands Materials Centre op het Chemelotterrein. Beeld Roger Dohmen
Esther Zondervan-Van den Beuken (links) en Harold Gankema bij het Brightlands Materials Centre op het Chemelotterrein.Beeld Roger Dohmen

Het TNO-standpunt is duidelijk, bleek al eerder uit een white paper van het kennisinstituut: plastics zijn waardevolle materialen. Sterker nog: ze zijn onmisbaar, zegt Zondervan-Van den Beuken. Verpakkingen, telefoons, televisies, pennen, brillen. “Plastics zijn niet uit onze samenleving weg te denken. Dus we moeten manier vinden om er beter mee om te gaan.”

Nederland produceert 5000 kiloton plastic per jaar, waarvan 3000 voor de export, waarmee de productie ook economisch belangrijk is. Maar het wordt gemaakt van olie, en bij de productie komt CO2 vrij. In het grondstoffenakkoord heeft de overheid afgesproken dat we in 2050 geen olie meer nodig mogen hebben om plastic van te maken. Dus dat alle plastic gemaakt wordt van bestaand, gerecycled plastic of van ‘biobased’ materiaal. In 2030 moet de helft van de plasticproductie al circulair zijn. “In dit tempo gaat Nederland dat niet halen”, waarschuwt Zondervan-Van den Beuken. Op dit moment wordt slechts dertig procent van de plastics gerecycled, waarvan de helft laagwaardige toepassingen krijgt, zoals de opvulling van parkbankjes. Slechts vijftien procent van de productie valt nu circulair te noemen – zoals een plastic fles die weer een plastic fles wordt. “We moeten de plastics-stroom in Nederland sneller op orde krijgen als we de doelen willen halen.”

Actief meedenken

“Het begint er allemaal mee dat de verschillende schakels beter samen moeten werken”, zegt Zondervan-Van den Beuken. Klinkt makkelijk en algemeen, maar dat is het niet. “Van oudsher is een chemisch bedrijf dat plastic maakt, niet gewend om te praten met een sorteercentrum. Het was vroeger ook niet nodig. Plastic had een lineaire lijn: het werd gemaakt, gebruikt, en verbrand.” De scheikundige kan niet vaak genoeg benadrukken dat een circulaire plasticstroom ermee begint dat sorteer- en recyclecentra actief meedenken over de productie van nieuwe plastics, en vice versa. “Het moet een cirkel worden.”

Innovatieman Gankema legt in zijn Limburgse werkplaats uit dat de heilige graal voor hem de voedselverpakkingen zijn. “Veertig procent van alle plastics in Nederland zijn verpakkingen. Ze vormen zelfs 60 procent van ons plastic afval, omdat ze een kortere levenscyclus hebben dan bijvoorbeeld een televisie.” Die voedselverpakkingen zijn moeilijk te verbeteren, aangezien daarvoor met het oog op voedselveiligheid maar weinig gerecyclede plastics goedgekeurd zijn. Plus: er is een reden waarom er een aluminiumlaagje op een yoghurtkuip zit: opdat het niet bederft, en het redelijk goedkoop is. “Maar als je daar een doorbraak maakt met een goede verpakking die ook recyclebaar is”, zegt Gankema, “dan heb je een mega-impact.”

Plastic korrels worden voor onderzoek omgesmolten tot folies. Beeld Roger Dohmen
Plastic korrels worden voor onderzoek omgesmolten tot folies.Beeld Roger Dohmen

Terwijl een jonge collega in labjas plastic korrels aan het smelten is en een soort elastische kauwgomdraad uit een machine trekt, legt Gankema uit hoe de verpakkingen van bijvoorbeeld een maaltijdsalade er in de nabije toekomst uit moet zien. “Nu is de bak, het folietje en de lijmlaag elk van een ander type plastic gemaakt. Dat kan niet goed gerecycled worden – bij het smelten komt alles door elkaar en dan heb je geen zuivere grondstof.” Maar als je die bak, de lijmlaag en het folie van hetzelfde type plastic maakt, kan het wel opnieuw een saladebak worden. “Hetzelfde geldt voor een soepzak. Als we die laagjes van hetzelfde type plastic kunnen maken, zonder aluminiumfolie, maar wel met de juiste eigenschappen, dan hoeft die niet meer in de verbrandingsoven te belanden.” Als het lukt om een soepzak recyclebaar te maken, legt Gankema uit, lukt dat ook met chipszakken, die nu evenmin goed te recyclen zijn.

Chemisch in plaats van mechanisch recyclen

Ook recyclecentra moeten op de schop. In de TNO-labs wordt gewerkt aan een nieuwe technologie die ervoor kan zorgen dat plastic met een te lage kwaliteit voor een nieuw leven, tóch opnieuw een verpakking kan worden. ‘Chemisch’ recyclen in plaats van ‘mechanisch’ recyclen, de methode die nu gangbaar is. Kort uitgelegd: nu wordt plastic, zoals een waterflesje, verhit, gesmolten, en worden er opnieuw waterflesjes van gemaakt. “Dat werkt goed, maar je hebt wel een zuivere stroom van dezelfde soort plastic nodig, en elke keer dat je het omsmelt wordt de kwaliteit slechter.” Bij chemisch recyclen breek je de plastics op moleculair niveau een diepere laag af. Zo kan een waterflesje dat tien keer op de huidige manier is gerecycled en inmiddels van zulke lage kwaliteit is dat het verbrand moet worden, toch weer chemisch vernieuwd worden tot een perfect, maagdelijk nieuw waterflesje.

Chemisch recyclen is de technologie van de toekomst, zeggen Zondervan-Van den Beuken en Gankema. Je hebt er eigenlijk geen druppel nieuwe olie meer voor nodig. “Op labschaal kunnen we dit al”, zegt Zondervan-Van den Beuken, “maar in recyclecentra gebeurt het nog nauwelijks. Het is te duur.” Het dieperliggende probleem is volgens de TNO-vrouw dat de prijs voor plastics op dit moment ‘niet eerlijk’ zou zijn. “Veel plastics zijn te goedkoop, omdat we niet betalen voor de milieu-impact. Die kosten schuiven we door naar een volgende generatie.” Prijzen waarin de verborgen kosten worden meegenomen, zegt Zondervan-Van den Beuken, zouden leiden tot een eerlijkere industrie. Mocht het plan van 500 miljoen euro doorgaan, dan zullen de schaduwkosten van plastics inzichtelijk worden gemaakt en zal juridisch uitgezocht worden hoe niet-circulaire verpakkingen zwaarder belast kunnen worden, of hoe wél-duurzaam plastic juist goedkoper kan worden.

Een ketchupfles en een soepzak zijn nu nog nauwelijks recyclebaar, door de verschillende plastics in de verpakking. Beeld Roger Dohmen
Een ketchupfles en een soepzak zijn nu nog nauwelijks recyclebaar, door de verschillende plastics in de verpakking.Beeld Roger Dohmen

Minder sterk draagvlak

Om zich heen ziet Zondervan-Van den Beuken dat ‘circulair’ wel een modewoord is, maar dat er binnen de maatschappij nog lang nog niet zo’n sterk draagvlak voor is als bijvoorbeeld voor de energietransitie. Zij hoopt dat dit in de komende jaren gaat veranderen. “Omdat we, kijkend naar klimaatverandering en de eindigheid van grondstoffen, geen andere keuze hebben dan het toewerken naar volledige recycling van materialen.”

De scheikundige kan zich uit haar eigen studententijd herinneren dat er een tijd was waarin papier pas net grootschalig gerecycled werd, en dat iedereen om haar heen het grijze papier wilde gebruiken dat van oud papier was gemaakt. “Dat was hip, duurzaam. Het maakte niet uit dat het niet perfect wit was. Naar zo’n gevoel moeten we ook toe met plastics.” Oftewel: we moeten volgens haar af van het idee dat we wel eindeloos olie kunnen delven om de omhulsels van onze televisies en maaltijdsalades te maken. “Technologisch is het heel goed mogelijk om alle plastic circulair te maken. Maar er moeten keuzes gemaakt worden die het ook rendabel maken.”

Gaat de overheid dit plan van 500 miljoen mogelijk maken?

Het is moeilijk te zeggen hoeveel kans het megavoorstel van 500 miljoen euro voor een duurzame plastics-stroom maakt, komende april. Andere Groeifonds-voorstellen gaan dit jaar onder andere over de transitie van de luchtvaart, een spoorlijn tussen Gent en Terneuzen en een ondergronds observatorium voor het meten van zwaartekrachtgolven. Er is zo’n 4 miljard euro per jaar te verdelen tussen de 37 voorstellen. Zondervan-Van den Beuken blijft vanuit TNO hoe dan ook werken aan het oplossen het plasticprobleem van Nederland, of het geld er komt of niet. Maar ze benadrukt dat het Nederland zonder het geld niet gaat lukken om het eigen grondstoffenakkoord te halen. “De transitie gaat op dit moment simpelweg te langzaam.”

Lees ook:

De illusie van recyclen: plastic dat u braaf inzamelt, wordt overal gedumpt

Veel Nederlandse huishoudens scheiden al sinds 2010 braaf het plastic afval: liefst 52 procent zou worden hergebruikt. Maar is dat wel zo? En wat gebeurt er met de rest?

Plastic netjes scheiden? Supermarkten doen er nog te weinig aan

Van een willekeurige greep uit populaire supermarktproducten is twee derde van de plastic verpakkingen niet goed recyclebaar, blijkt uit onderzoek van Natuur&Milieu.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden