De Popa Langur werd vorig jaar ontdekt in het depot van het National History Museum in Londen. Nader onderzoek leerde dat er nog circa 250 exemplaren leven in Centraal-Myanmar.

Diersoorten

Deze wetenschappers zoeken naar onontdekt leven op aarde

De Popa Langur werd vorig jaar ontdekt in het depot van het National History Museum in Londen. Nader onderzoek leerde dat er nog circa 250 exemplaren leven in Centraal-Myanmar.Beeld AFP

Hoeveel nieuwe soorten op aarde zijn nog te verwachten? Wetenschappers startten een zoektocht naar leven, waarvan het einde voorlopig nog niet in zicht is.

Ontdekkingsreizigers die in de wildernis op zoek gaan naar nieuwe soorten, lijken van een ander tijdperk, vooral van de zeventiende tot ergens in de twintigste eeuw. Nederland had een paar grote namen zoals Johan Conrad van Hasselt die in de Indonesische Archipel en op Nieuw-Guinea op expeditie ging rond 1820 en veel onbekende zoogdieren, vissen en reptielen ontdekte. De zoektocht naar al het leven op aarde kwam in de volgende eeuwen goed op stoom.

Nog in de jaren negentig van de vorige eeuw vond de van origine Nederlandse primatoloog Marc van Roosmalen op zijn tochten door het Braziliaanse oerwoud een nieuwe apensoort, die hij naar Prins Bernard vernoemde. Zelfs in 2018 presenteerde de Nederlandse televisiebioloog Freek Vonk de Vermicella parscauda, een onbekende koraalslang met zwart witte ringen die hij mede ontdekte in Australië.

Nog steeds zijn er wetenschappelijke expedities die tientallen gloednieuwe soorten traceren. Zo was er in 2020 een expeditie naar de Boliviaanse Zongo Vallei waarbij twintig onbekende soorten werden gevonden, zoals een adder die in mistbossen leeft. Op zijn Engels heet die nu: ‘Mountain fer-de-lance’. Ook de Duivelsoogkikker bleek een nieuwe vondst. De naam is vrij vertaald naar ‘Devil-eyed frog’.

Het klinkt spannend nieuwe onbekende soorten opsporen, maar valt er nog wel veel te ontdekken? Het antwoord van de Braziliaanse bioloog, Mario R. Moura vanuit San Paolo is zeker voor leken opmerkelijk. Zijn conservatieve schatting is dat slechts vijftien procent van tenminste tien miljoen soorten op aarde is beschreven door biologen. Er zijn studies die uitgaan van een nog veel hoger aantal onbekende soorten. “Dan kan het zelfs zijn dat 98 procent van alles dat op aarde leeft nog onbekend is”, zegt hij. Met soorten bedoelt Moura zoogdieren, vogels, reptielen, amfibieën, vissen, maar ook insecten, bacteriën en virussen.

Bij de prestigieuze Amerikaanse Yale Universiteit heeft Walter Jetz, hoogleraar ecologie en evolutionaire biologie een project gemaakt van de zoektocht naar alle leven op aarde en Mario R. Moura is daaraan verbonden. Er is een database opgezet die de Map of Life (Kaart van al het leven) heet, en waarin alle tot nu toe bekende wetenschappelijk vastgestelde soorten zijn opgenomen. In eerste instantie ging het om 32.000 gewervelde soorten. De laatste vijf jaar is dat aantal al met een paar duizend gegroeid. De bedoeling is dat alle soorten erin komen met biologische data, gegevens over leefgebieden en sociologische factoren.

Eigenlijk wordt een oud project van de Zweedse plantkundige en dierkundige Carl Linnaeus weer opgepakt. Linnaeus kwam in 1758 met zijn boek Systema naturae, dat geldt als het beginpunt van de zoölogische nomenclatura, de wetenschappelijke naamgeving van al het leven op aarde.

De Map of Life heeft een keerzijde, legt Moura uit en dat is de “Kaart van onbekende soorten”. Op internet zijn die kaarten geografisch en per groep op land levende gewervelden te vinden. “Die kaarten geven de kans aan dat er in gebieden nieuwe soorten gevonden kunnen worden”, legt Moura uit. “Elke pixel op de kaart staat voor 200 kilometer. Bij eenzelfde leefomgeving bij twee naast elkaar gelegen pixels is er een kans dat een gevonden kikkersoort in het ene gebied, lees pixel, tweehonderd kilometer verderop geëvolueerd is tot een andere soort die nog niet is ontdekt. Zo kun je gerichter zoeken.” Iedereen kan die kaarten online bekijken.

Mario R. Moura, bioloog verbonden aan de Map of Life Beeld Mario Moura
Mario R. Moura, bioloog verbonden aan de Map of LifeBeeld Mario Moura

De wetenschappers van Yale hebben in de Map of Life tien biodiversiteit hotspots in de wereld geïdentificeerd waar de meeste kans bestaat om veel onbekende soorten te ontdekken. “Zeventig procent van alle nieuw te ontdekken soorten zullen op slechts tien procent van het aardoppervlakte zitten en vooral in tropisch regenwouden zoals in Brazilië, Indonesië, Madagaskar, Colombia en West-Afrika.”

Nederland hoort daar niet bij. Het staat op nummer 234 van 254 landen en dus erg laag als het gaat om de kans om nieuwe soorten te ontdekken. Maar toch werden er in 2019 notabene in het Amsterdamse Vondelpark twee nieuwe soorten ontdekt: een kever en een sluipwesp. Zelfs in een stadspark in een drukke hoofdstad is het mogelijk nieuwe soorten te vinden, maar nieuwe hertensoorten in Nederland zijn uitgesloten.

null Beeld

Wat voor Nederland geldt, geldt ook voor Europa en Noord-Amerika, zegt Moura. “In deze delen van de wereld is er een geringere biodiversiteit dan in de (sub)tropen, waar een overvloed aan nog onbekende soorten leeft. Maar in ontwikkelingslanden hebben ze het geld niet om voldoende taxonomisten en wetenschappers in te schakelen om onbekende soorten te ontdekken, te onderzoeken en te beschrijven. Feitelijk hebben we een heel groot leger van taxonomisten nodig om dit werk de komende jaren te doen.”

Dure en tijdrovende wetenschappelijke expedities

De beste kans om nu zonder dure en tijdrovende wetenschappelijke expedities nieuwe soorten te ontdekken is het uitpluizen van de duizenden collecties met zoogdieren, vogels, reptielen, amfibieën en insecten die in depots zijn opgeslagen van wetenschappelijke instituten en musea. “De meeste ontdekkingen worden daar nu gedaan. In periode 1992 tot en met 2017 zijn zo 2356 nieuwe reptielen gevonden. Sommigen lagen al 155 jaar opgeslagen en er was nooit naar gekeken. Het probleem is deels dat niet-taxonomisten soorten vangen en meennemen en die dan opgeborgen worden in de archieven van wetenschappelijke collecties vaak onder verkeerde namen of geen naam”, vertelt Moura.

Een goed voorbeeld ervan is het aapje uit Centraal-Myanmar, de Popa Langur, dat vorig jaar werd ontdekt in het depot van het Britse National History Museum. Een geconserveerd exemplaar was daar al heel lang geleden opgeborgen, maar nooit onderzocht of beschreven. Nieuw onderzoek bracht een nieuwe soort aan het licht. Uit veldonderzoek daarna bleek dat er nog hooguit 250 leven in het Aziatische land.

“We hebben een groot gat in onze kennis over het leven op aarde. Van gewervelde soorten weten we het een en ander. Van ongewervelde nog veel minder. De oceanen, en vooral de diepzee, zijn nog nauwelijks onderzocht. Toch is het heel belangrijk om die puzzel van het leven op aarde te gaan leggen”, legt Moura uit. Met de opwarming van de aarde, de verstedelijking, het kappen van bossen en het vervuilen van zeeën worden ook meer maatregelen genomen om soorten te beschermen. “Maar die zijn gebaseerd op het leven dat we kennen en dat is dus heel beperkt. Wil je de natuur, de biodiversiteit beter beschermen, dan moet je veel meer data over veel meer soorten hebben.”

Belangrijk daarbij is het identificeren van sleutelsoorten voor de biodiversiteit. “Dat zijn soorten die als ze uitsterven een extreem groot effect hebben op de biodiversiteitsketen, waardoor andere soorten ook het loodje leggen. Ecosystemen kunnen dan voorgoed veranderen met dramatische gevolgen voor het milieu en natuurlijk ook voor de mens.”

Moura geeft een aantal voorbeelden van bekende sleutelsoorten. Kelpbossen, zeewier onder water, zijn de kraamkamers voor talloze vissoorten. Bevers bouwen dammen en zorgen voor een watermilieu waar heel veel andere soorten in gedijen van vissen tot kikkers tot salamanders. Bijen, die in Europa door pesticiden ernstige worden bedreigd in hun voortbestaan, zijn sleutelsoorten omdat ze met de verplaatsing van stuifmeel voor de bevruchting en het voorbestaan van planten zorgen.

Onder de radar verdwijnen

Omdat er nog zo weinig soorten ontdekt zijn en hun functies niet zijn onderzocht, kunnen onder de radar door sleutelsoorten verdwijnen waar de mens het bestaan niet eens van wist”, waarschuwt Moura. “Alle soorten vervullen een rol in het leven op aarde, positief of negatief. Het is verstandig om te weten waar je mee te maken hebt, dan kun je de goede maatregelen nemen ter bescherming van de natuur en ter bescherming van de mens.” Hij verwijst naar het ruim een jaar geleden nog volstrekt onbekende Covid-19 virus, dat de mensheid overviel en nu al die tijd in zijn greep houdt.

Hoe belangrijk ook, van bacteriën en virussen wordt de gemiddelde mens niet erg enthousiast als er weer een nieuwe soort wordt ontdekt. Met gewervelde soorten ligt dat anders. Moura verwacht dat de helft van alle onbekende gewervelde soorten die nog gevonden gaan worden uit reptielen bestaat, gevolgd door bijna een derde aan amfibieën, en toch nog vijftien procent zullen tot nu toe onbekende zoogdieren zijn. Van vogels lijken we het meest te weten. Moura schat dat nog maar zo’n zes procent van de vogels tot de categorie onbekend hoort en dan zijn vooral kleine vogelsoorten. “We zullen veel nieuwe kikkers in de oerwouden vinden, gekko’s en slangen. Maar ook knaagdieren, vleermuizen en apen. Elk jaar worden er nog steeds nieuwe primaatsoorten gevonden in de wildernis.”

Op land lijkt het leven op de wereld dus nog behoorlijk onontdekt, volgens de Map of Life. De zeeën, het leven in water, hebben deze wetenschappers niet eens meegenomen bij hun enorme ontdekkingsreis.

Lees ook:

Goed nieuws: de olifantsspitsmuis, het dwerghertje én de reuzenbij zijn niet meer vermist.

Decennia vermist, maar teruggevonden: de olifantsspitsmuis, het dwerghertje en de reuzenbij. Een natuurorganisatie vindt in drie jaar tijd vijf verdwenen soorten terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden