AchtergrondOlifanten

Deze prachtige foto’s over de geschiedenis van de olifant zeggen vooral iets over zijn zogenaamde vriend, de mens

Een van de olifanten uit het beroemde Ringling Brothers Circus stapt in de de Bronx in New York uit een treinwagon in 1963.Beeld AP

De olifant is altijd al een enorm, sensationeel en mysterieus dier met een grote aaibaarheidsfactor geweest. Maar de relatie met de mens had desastreuze gevolgen.

Het is een iconische foto in zwart en wit. Een olifant stapt in de Bronx in New York met zijn linker poot hoog opgeheven uit een wagon van de Ringling Brothers. De rechter poot staat al op de schuine plank om uit de trein te komen. Kleine kinderen zitten bijna onder de wagon en kijken met verwondering naar het enorme gevaarte dat naar beneden komt.

Als het circus naar de stad kwam, was dat vaak per trein en daarna volgde altijd die beroemde parade met olifanten door de straten, die  optocht naar het circusterrein dat soms kilometers verder lag.

De nostalgische oude foto’s ervan, ook van een olifantenparade door Amsterdam in 1959, zijn te zien in het fraai uitgevoerde fotoboek: “When Elephants Come to Town”, dat uitgeverij Hannibal uit België maakte ter viering van haar tienjarig bestaan.

De olifantenparade van circus Krone in Amsterdam in 1959.Beeld Nationaal Archief

Het gaat over de geschiedenis van de olifant in beeld, maar het zegt ook veel over de mens en hoe die omgaat met zo’n majestueus dier. De cameralens is er pas in de achttiende eeuw, maar daarvoor spraken de grijze kolossen ook enorm tot de verbeelding. In Oost Kalimantan, het vroegere Borneo, zijn er muurschilderingen in grotten gevonden van olifanten, die circa 35.000 jaar geleden zijn gemaakt.

De oudste foto in het boek stamt uit 1882 van de mannetjes olifant Jumbo, een naam die synoniem zou worden voor de soort. Jumbo kwam uit Soedan en kwam in de dierentuin van Londen terecht. Hij werd gepresenteerd als de grootste olifant ter wereld, maar waarschijnlijk was dat de grootste in Europa, waar Jumbo vrijwel de enige in zijn soort was. Hij was dé attractie.

Op de foto staat Jumbo met zijn oppasser Matthew Scott, die jarenlang dag en nacht bij hem bleef. Scott staat met een stok in zijn hand voor het enorme dier. Stokken, vaak met ijzeren haken eraan, zijn op veel foto’s van bewakers en dierenverzorgers te zien om olifanten in het gareel te houden.

Jumbo in de dierentuin van Londen met zijn oppasser in 1882.Beeld Alamy Stock Photo

Jumbo werd in het jaar van de foto verkocht aan het beroemde circus de Ringling Brothers and Barnum & Bailey in de Verenigde Staten.  The New York Times kopte als de olifant arriveert: “Jumbo is veilig aangekomen”. Nog geen drie jaar later heeft Jumbo het loodje gelegd. De olifant uit Soedan is de eerste die optreedt in het dan negen jaar oude circus. In de 137 jaar erna reisden de olifanten mee, meestal per trein, van stad naar stad op hun kunstjes op te voeren. 

Pas in mei 2017 gaven vijf olifanten hun laatste voorstelling. YouTube laat zien hoe ze in een rij met de voorpoten op elkaars ruggen staan. Ringling Brothers and Barnum & Bailey Circus sluit na 146 jaar “de grootste show op aarde”. De reizende attractie is niet meer rendabel. De kritiek op het gebruik van wilde dieren in circusacts is evenmin nog te negeren. Net als in Europa gaan de circusolifanten met pensioen.

De hele twintigste eeuw deden ze hun aangeleerde kunstjes, zoals blijkt uit talloze foto’s. Er waren twee hoogtepunten in hun optredens.

Een foto uit 1904 laat twee grijshuiden zien die elk op een klein verhoginkje staan op hun achterpoten en zich oprichten. Ze staan tegenover elkaar met hun voorpoten in een soort bokshouding en de trainer, in kostuum met hoed, staat ertussen.

Twee olifanten doen in 1904 hun kunstje in een circus in Londen.Beeld ullstein bild via Getty Images

De andere sensatie van een voorstelling was een olifant die op zijn kop ging staan. Een foto uit 1937 in Berlijn toont een jonge vrouw en een olifant die tegelijk de handstand doen.

De olifant is door de millennia voor tal van taken voor en door de mens gebruikt of misbruikt. Dat bewustzijn was er tot ver in de twintigste eeuw zeker niet. De olifant was een enorm sensationeel mysterieus dier met een grote aaibaarheidsfactor. De vriendelijke kolos liet zich in gevangenschap veel wel gevallen.

Maar de olifant was ook een wapen en werd in veel oorlogen gebruikt van Hannibal die ermee over de Alpen ging om de Romeinen een lesje te leren tot de Indiase Moghul-vorsten die op olifanten ten strijde trokken om hun vijanden af te schrikken. Uit de Eerste Wereldoorlog is er nog een foto van een Amerikaanse korporaal die op de rug van een olifant zit met zwaar machinegeweer in de aanslag.

De belangrijkste taak van de olifant staat niet op foto’s in het fraaie boek. De olifant als leverancier van ivoor. De jacht op dit fenomenale dier nam duizelingwekkende proporties aan. Voor 1800 leefden er naar schatting 26 miljoen dikhuiden in Afrika. Door de jacht, en ook de krimp van hun leefgebied door de oprukkende verstedelijking, zijn er nu nog maar 350.000 over in het wild in Afrika.

In 2016 in Kenia zijn olifanten slagtanden opgestapeld om verbrand te worden. De tanden zijn geconfisqueerd van stropers en criminele organisaties die olifanten doodschoten voor hun ivoren slagtanden.Beeld AFP

Eenzelfde verhaal is te vertellen over Aziatische olifant. Aan het begin van de twintigste eeuw leefden er zo’n 100.000 van deze kleinere olifantensoort van de Perzische Golf tot diep in India en Thailand. Nu resteert in het wild nog maar een derde. Plus 15.000 Aziatische olifanten in gevangenschap en niet onder de beste omstandigheden.

Gevangenschap om te overleven lijkt wrang genoeg steeds meer de toekomst voor het voortbestaan van olifanten. Hoe die gevangenschap eruit zag de afgelopen 140 jaar is in oude foto’s en prenten te zien. Het oogt nostalgisch, met veel pracht en praal, en ook vertederend.

Die ‘goede’ oude tijd is prachtig verbeeld in dit fraaie fotoboek, maar er is ook een keerzijde in de verhalen en foto’s, en die betreft die zogenaamde olifantenvriend: de mens.

Het fotoboek: When Elephants Come to Town. Uitgeverij Hannibal.Beeld Hannibal uitgeverij

Lees ook:

Barnum & Bailey legt na 146 jaar het loodje.

Een van de bekendste en oudste circusgezelschappen in Amerika is gestopt. Aanhoudende protesten en concurrentie van modern vermaak kostten het circus de kop.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden