Duurzame 100Hof van Cartesius

Deze ondernemers maken geen ritjes naar de bouwmarkt. Hun Hof van Cartesius is circulair

Aan tafel: Taco Jansonius en Bianca Ernst.Beeld Judith Jockel

Neem een ongebruikt stuk grond en maak er een levendig en circulair bedrijventerrein van. Zie daar het Hof van Cartesius, waar de buurt een moestuincursus volgt of een gebruikte deur haalt.

Treinreizigers die langs Utrecht Zuilen rijden, kunnen binnenkort niet alleen door hun eigen treinraam kijken, maar ook naar binnen gluren door oude treinramen, gemonteerd in houten paviljoens langs het spoor. De ramen, met zwarte rubber omlijsting, liggen nu nog naast het houten staketsel dat al is verrezen, precies tussen twee bomen. Op het Hof van Cartesius wordt circulair en met respect voor de natuur gebouwd. De twee bomen konden blijven staan.

‘Het Hof’ in de volksmond, is een circulaire verzamelplaats van kleine ondernemers, op een strook grond tussen het spoor en bedrijventerrein het Werkspoorkwartier. Veertig ondernemers vormen een coöperatie en hebben hun werkplek aan het eerste hofje, het tweede is in aanbouw.

Zes jaar geleden begon het. Bestuurslid Simone Tenda zocht een werkplek voor haar bedrijf Het Uitvindersgilde en ontmoette architect Charlotte Ernst. Die had het winnende ontwerp gemaakt voor die strook braakliggend terrein aan de westkant van Utrecht waar de gemeente iets mee wilde. Met zus Bianca Ernst richtte ze een coöperatie op en vond een investeerder.

Jury-oordeel Jan Heijns

‘Wie benieuwd is hoe circulaire bouw eruit kan zien: neem een kijkje in het Hof van Cartesius. Een bijzonder kleurrijke en levendige proeftuin in de stad Utrecht.’

Het is geen tijdelijke creatieve broedplaats, zoals er vele zijn. Over tien jaar kan de coöperatie de grond kopen voor een prijs die rekening houdt met de maatschappelijke waarde. Die lange termijn biedt perspectief om het echt duurzaam en sociaal aan te pakken, zegt Tenda. “De gebouwen die hier staan zijn volledig van circulaire materialen gebouwd. Geen ritjes naar de bouwmarkt vanaf hier. Wij zetten de paviljoens casco neer, de ondernemers bouwen hun werkplek zelf af.”

Een bedrijf in bamboe is te herkennen aan... bamboestengels

Zo zijn restpartijen ‘sandwichpanelen’ gebruikt voor daken, twee golfplaten van staal met daartussen isolatie. In de bouw blijven stroken van dat materiaal over. In verschillende kleuren: rood ligt naast donkergrijs, maar dat maakt de coöperatie niet uit. Een ander gebouw heeft muurbekleding met een wit-geel strokenpatroon: trespa uit gerenoveerde sociale woningbouw gecombineerd met gele deuren van zwembadhokjes.

Ondernemers moeten hun ruimte zelf afbouwen en de gevel vormgeven met gebruikte materialen. Soms verwijzen die naar hun activiteit. Een bedrijf in bamboe heeft de glazen gevel omlijst met stengels van die plant. Glas is ook een voorwaarde, zegt Taco Jansonius, die een film produceert over de bouw van het Hof. “De werkplekken liggen rond de binnentuin. Het idee van een glazen gevel is dat iedereen de blik naar buiten richt. Je kunt meekijken met het maakproces en we weten van elkaar wie er zijn. Er is altijd interactie. De ruimtes hebben geen aparte wc. Je moet eruit als je moet. Dat is zuiniger, maar we willen ook dat ondernemers elkaar ontmoeten.”

Dat levert kruisbestuivingen op, zegt Tenda. En betrokkenheid. “Sommigen nemen diensten van elkaar af. Toen corona kwam, zag je de veerkracht van de coöperatie. Mensen vroegen hoe het met iedereen was, ze steunden elkaar.”

Beeld Judith Jockel

Een coöperatie vormen betekent dat ondernemers de uitgangspunten van het Hof moeten onderschrijven. “We voeren meerdere selectiegesprekken”, zegt Tenda. “Je hebt hier niet alleen een werkruimte, maar je zorgt ook voor een groen stukje stad. Onderschrijf je de waarden, dan zit je hier goed. Er is erg weinig verloop.”

Bereidheid om contact met de buurt te hebben is een van die uitgangspunten. Niet ieder bedrijf hoeft daar even goed aan te voldoen. Het Hof wil een mix zijn. Zo kwam de boekhouder er vooral voor de andere ondernemers – zij misten zo’n dienst – en geeft De Moestuinjuf workshops moestuinieren aan buurtbewoners. In de binnentuin staat een slingerende plantenbak, met gaas verdeeld in stukken. Buurtbewoners kunnen zo’n partje moestuinbak huren en gelijk les krijgen hoe te zaaien en te oogsten.

Er is ook een ondernemer die kinderfeestjes en evenementen organiseert gericht op hergebruik, een kapper en een bakker die brood bakt van bierresten. En in het geel-witte pand zit een winkel in tweedehands bouwmaterialen, Buurman Utrecht geheten, waar buurtbewoners terecht kunnen. Wie een deur, kozijn, bout, plug of plaatmateriaal zoekt, kan het daar vinden.

Niet wachten tot de sloopkogel al bezig is

Het Hof van Cartesius en Buurman Utrecht hebben een enorm netwerk van aannemers en bouwbedrijven opgebouwd om aan gebruikte materialen te komen, zowel voor de winkel als voor de bouw van de paviljoens. “Het beste is om bij sloop zo vroeg mogelijk contact te leggen, nog voor het sloopcontract is opgesteld en niet pas als de kogel al bezig is”, zegt Taco Jansonius. “En bij nieuwbouw blijven er altijd spullen over, er is altijd te veel ingekocht. Aannemers en slopers vinden het ook niet fijn om die resten weg te gooien, dus ze zijn blij als wij ze overnemen. Dat gebeurt nog weinig.”

Tijdig anticiperen lukt niet altijd. “Soms belt een bouwer of we binnen een paar dagen een partij kunnen ophalen. In het begin huurden we dan snel een vrachtwagen, maar nu staan we eerst stil bij de kwaliteit van het materiaal en de extra arbeid en opslag die nodig zijn.”

Het tweede hof is nu in aanbouw en zal plaats bieden aan nog eens zestig ondernemers. Behalve de treinramen ligt meer spoorspul te wachten op verwerking: perronstukken van station Maarn, met het blindenreliëf er nog op. Die zullen dienst doen als vloeren of fundering, zodat er geen nieuw beton nodig is.

De stalen gevel van een oude autogarage uit de jaren vijftig uit de naastgelegen wijk zal zo in het houten paviljoen gezet worden. Raampartijen uit sociale woningbouw in Brabant moeten nog even geduld hebben.

Volgende maand is het eerste gebouw van het tweede hof klaar, dan kunnen de ondernemers beginnen met afbouwen. “We geven ze daar een of twee maanden voor”, zegt Tenda. “Lekker snel, dan blijft het levendig.”

Alles over de Duurzame 100

De verhalen achter alle Duurzame 100-initiatieven, filmpjes, info, een podcast en Beatrijs’ Groene Manieren vindt u op trouw.nl/duurzame100.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden