Design en historie in Makkum

Het traditionele aardewerk wordt nog steeds met de hand beschilderd. © ANP

WANDELEN - Waarom pakt een Amerikaanse schrijver op Schiphol een taxi rechtstreeks naar Makkum? Vanwege het aardewerk. Bij De Tichelaar bruist het, rust vind je rondom het Friese stadje.

'Waar bent u geweest?" De stem van Paul de Leeuw slaat nog erger over dan normaal. De Leeuw heeft de populaire Amerikaanse schrijver David Sedaris op bezoek, die bestsellers schreef als 'Van je familie moet je het hebben' en 'Wanneer je omringd bent door vlammen'. Op de vraag wat de auteur zoal gedaan heeft tijdens zijn eerste bezoek ooit aan Nederland roept deze uit: "Ik ben naar Makkum geweest. En het was geweldig."

Het lijkt bijna een scène uit een van Sedaris' boeken: De Leeuw: "Niet naar het red light district?" Sedaris: "Nee, Makkum. Ik ben er zelfs blijven slapen". De Leeuw: "Maar waarom?" Sedaris: "Vanwege de Koninklijke Tichelaar." De Leeuw: "De wat?" Sedaris: "Weet je dan niet dat de oudste porseleinfabriek van Nederland in Makkum staat? Nog nooit van de Tichelaar gehoord?" De Leeuw niet dus. Sedaris had zich echter met een taxi rechtstreeks van Schiphol naar Makkum laten brengen en was dolgelukkig teruggekeerd met een grote vaas.

Wij lezen zijn boeken en volgen de schrijver naar Friesland. Makkum ligt prachtig aan het IJsselmeer. Het dorp begon als boerengehucht rond de kerk op de St. Maartensterp en ontwikkelde zich door de gunstige ligging tot een belangrijk handelscentrum. In de 17de en 18de eeuw beleefde Makkum een ware gouden eeuw. Steenbakkerijen, pelmolens, schelpkalkovens brachten voorspoed. In het westen van het land werd veel gebouwd en Makkum leverde de bakstenen. Het dorp zelf kwam vol fraaie gebouwen te staan. De markt in het centrum kreeg een bijzondere Waag. In de omringende straten werden luxe herenhuizen gebouwd.

In 1689 kocht Freerk Jans Tichelaar, afkomstig uit Jorwerd, de helft van de steenfabriek. Later kwam ook de andere helft in het bezit van de familie. Freerk maakte de overstap van baksteen naar aardewerk. Het bleek een slimme keus. De welvaart en de vraag naar baksteen nam af aan het einde van de 17de eeuw. Aardewerk deed het juist steeds beter. Freerk werd opgevolgd door zijn zoon Yme en die weer door diens zoon. Het bedrijf is altijd in de familie gebleven.

We beginnen de wandeling aan de Turfmarkt 65, waar in het gebouw van de Koninklijke Tichelaar ook een vestiging van de Bakkerswinkel zit. Koffie en scones dus. Maar er moet ook worden gelopen. Aan het einde van de Turfmarkt ligt het marktplein met de Waag. Het centrum van Makkum is klein maar gezellig. Op het plein staat ook het voormalige postkantoor uit 1874, waarin nu een restaurantje is gevestigd. We lopen door de Kerkstraat naar de Kerkeburen, langs het oude godshuis uit 1660. Over de dijk gaat het terug richting het haventje van Makkum, waar het vooral zomers erg druk is met plezierjachten.

Buiten Makkum lokt de kleigrond. De grondstof voor het aardewerk van De Tichelaar was ooit de geel of roodbakkende zeeklei uit het westen van Friesland. Er worden al 450 jaar gebruikvoorwerpen van gebakken. Via de Workumerdijk lopen we Makkum uit en gaan de Zeedijk op richting het gehucht Piaam. Het uitzicht is schitterend, leeg en rustig. Het enige gezelschap hier zijn schapen. Piaam telt vijftig inwoners, maar heeft een fraaie kerk uit de 13de eeuw. De gerestaureerde boerderij Nynke Pleats dateert uit de laat 18de eeuw. Er kan gegeten en gedronken worden, 's zomers is er een aangenaam terras in de tuin.

We lopen een rondje. Bij Gaast naar links, bij de Meerweg weer naar links en dan heel lang rechtdoor terug richting Makkum. Bij de Brekkenweg links afslaan richting Piaam. Verdwalen kan niet in dit platte land. De kerktorens van Makkum blijven altijd in zicht. De weg is verhard maar auto's komen we hier niet tegen.

De 19de eeuw bracht een terugval in de welvaart, als gevolg van het verzanden van de Zuiderzee waardoor de haven van Makkum niet meer goed bereikbaar was. De Tichelaar kreeg intussen grote bekendheid. In de werkplaats aan de Turfmarkt werkte steeds een aantal schilders onder leiding van een 'eerste schilder'. De eenvoudiger motieven werden populair binnen en buiten Friesland. In het boek Fries Aardewerk 1700-1876 worden die 'eerste schilders en hun werk' beschreven. Zij maakten de speciale opdrachten, vooral tegelplateaus met gedetailleerde afbeeldingen.

Wie nu de Koninklijke Tichelaar aan de Turfmarkt bezoekt kan (door een raam) nog steeds mensen aan het werk zien, die nu nog het aardewerk beschilderen.

Toch is het niet het traditionele werk dat David Sedaris naar Makkum bracht. Het bedrijf kreeg het moeilijk toen de belangstelling voor aardewerk afnam. Wie koopt nog met de hand beschilderde borden of een tegelplateau? Halverwege de jaren negentig ging het roer helemaal om. Het bedrijf, inmiddels in handen van de dertiende generatie Tichelaar, zocht samenwerking met jonge Nederlandse ontwerpers, zoals Hella Jongerius, Dick van Hoof en Alexander van Slobbe.

Tegenwoordig staan borden van Marcel Wanders, de met vlinders beschilderde kan 'Still Life' van Studio Job en het servies B-set van Hella Jongerius in dezelfde verkoopruimte als de traditionele tegels. Al deze schoonheid maakt hebberig, maar er hangt een prijskaartje aan de ontwerpen. Achter in de zaak is echter een afdeling met de mislukkingen, die voor een veel lagere prijs verkocht worden. Maar wat heet mislukking. Een niet helemaal egaal kleurtje? Een klein deukje in een schaal?

Uitrusten doe je bij De Tichelaar op meubels van dezelfde Nederlandse ontwerpers. En dan zijn er nog de scones van de Bakkerswinkel. Hoe is Sedaris hier ooit weer weggekomen?

Bedrijfsbezoek

De Koninklijke Tichelaar kan worden bezocht op afspraak en zaterdags van 10.00-17.00 uur. Op www.tichelaar.nl is een deel van de collectie te zien.

Veel klassiek werk is ook te zien in Keramiekmuseum Princessehof in Leeuwarden, Grote Kerkstraat 11 Leeuwarden (maandag gesloten) en in het Harlinger Aardewerk Museum, Zoutsloot 43 Harlingen (geen vaste openingstijden, graag even bellen 0517 - 413 341).

Horeca

In Makkum zelf is volop horeca.

Restaurant Nynke Pleats (de Buren 25 Piaam) is open op zaterdag en zondag vanaf 11.00 uur. Er is ook een apartement te huur (www.nynkepleats.nl).

Boek

In de serie Fries Aardewerk zijn verschillende delen verschenen over de geschiedenis van de Tichelaar, geschreven door Pieter Jan Tichelaar.

Het boek 'Represent Koninklijke Tichelaar', dat is samengesteld door Mariëtta de Vries, beschrijft de laatste 15 jaar van de Friese aardewerkfabriek. Uitgeverij 010, €34,50.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden