De witvisoorlog om de panga

In de Mekongdelta in Vietnam wordt op grote schaal pangasius gekweekt.

De pangasius wordt nog niet overal duurzaam gekweekt, maar volgens de Viswijzer is de vis wel 'op weg naar duurzame certificering'. Leg dat de consument maar eens uit.

Simon Bush kan er nog steeds niet over uit dat de veelgevraagde witvis pangasius sinds eind vorig jaar naar rood is opgeschoven in de Viswijzer van het Wereld Natuurfonds (WNF) en Stichting de Noordzee. Volgens de Wageningse onderzoeker is het een fout signaal naar de sector die bezig is zich duurzaam te ontwikkelen.

De van oorsprong Australische milieuwetenschapper doet al vijf jaar onderzoek in de Mekongdelta in Vietnam, waar het leeuwedeel van de wereldwijd verhandelde witvis in bassins wordt gekweekt. "Tachtig procent van de sector voldoet al aan de hoge voedselveiligheidsnormen van westerse supermarkten en is bezig te werken aan de milieueisen. Twintig procent, vooral kleine boeren, is nog ongereguleerd aan het werk, maar ook daar worden stappen gezet. Dat is een lastig proces omdat geld en kennis ontbreken. Wetenschappers, bedrijven en overheden zijn bezig om in die lacune te voorzien. De Viswijzer fietst daar doorheen met die rode beoordeling. De hele sector wordt nu afgerekend op die twintig procent achterblijvers. Het gevaar is dat Vietnam zich gaat richten op opkomende markten in Rusland en China. Die landen zijn niet zo kieskeurig. Dat zou het einde betekenen van de verduurzamingsprojecten."

Margreet van Vilsteren, projectmanager aquacultuur bij Stichting de Noordzee, knikt begripvol op de opmerkingen van Bush, maar houdt staande dat de Viswijzer een goede leidraad is. "De sector groeit erg hard. De laatste negen jaar is de productie in Vietnam vertienvoudigd. Die extra vraag wordt opgevuld met vis uit nog ongereguleerde gebieden. Die scoren echt rood. En het mooie is dat die Viswijzer ook werkt, want de Vietnamese regering heeft daarop vrijwel gelijk heel boos gereageerd en gedreigd het WNF het land uit te gooien. Dat is gesust en er volgden gesprekken waaruit een akkoord is voortgekomen. De Vietnamese regering heeft zich nu verbonden aan verduurzaming van de pangasiussector. Het is uniek dat een overheid dat doet. Als tegenprestatie heeft het WNF speciaal voor de pangasius een extra kolom ingebouwd op de Viswijzer, die zegt dat de pangasius 'op weg is naar een duurzame certificering'. Het is de enige vis waarbij dat gebeurt. De belangen zijn ook erg groot."

Hoe leg je dat de consument uit? Die heeft geen boodschap aan het proces. Die wil weten of iets duurzaam is of niet. Van Vilsteren: "In Nederland wordt die extra kolom ook niet voor de consument gebruikt, maar voor de supermarkten. Wij willen hen een kans geven om dat verduurzamingsproces van de pangasius aan de consument uit te leggen. Dat is best lastig, ja. Er lopen nu projecten om te zien in hoeverre meer nuance in de kleurstelling - van rood op weg naar groen - voor de consument begrijpelijk is en ook aanspreekt."

Bush is niet ontevreden met de stap van het WNF, waarbij de Viswijzer toch weer neigt naar zijn standpunt over de duurzaamheid van pangasius. "De pangasius is een wereldvis. Het zou jammer zijn als de kweek van die vis zou worden belemmerd door tijdelijke problemen in de sector."

Van Vilsteren van Stichting de Noordzee is dat met Bush eens. "Vergeleken met gelijksoortige vissen als zalm en zeebaars is de pangasius, mits duurzaam gekweekt, de meest efficiënte producent van dierlijke eiwitten. Waar zalm nog 2 tot 3 kilo vis aan voer nodig heeft om een kilo vis te produceren, doet de pangasius het voor minder dan een kilo vis per kilo. Dat geeft veel voedselzekerheid. Niet alleen in Zuid-Oost-Azië, ook hier in Europa, waar vijftig procent van de pangasius-export heen gaat. Neem Spanje. Vijftien procent van de visconsumptie in dat land bestaat uit pangasius. Ook in Nederland wordt het belangrijke voeding. Voor mij is de pangasius de hoop van de blauwe revolutie, dat de aquacultuur de overbevissing kan tegengaan."

Toch blijven er hardnekkige verhalen de ronde doen dat de panga vol zou zitten met chemicaliën en dat de arbeidsomstandigheden rondom de Vietnamese kweekvijvers aan slavenarbeid grenzen. Bush veert op. Hij kent ze allemaal. "Dat zijn bijna altijd verhalen van de concurrentie en de door hen ingehuurde experts. Het begon in de VS, eind jaren negentig, toen de pangasius daar de markt aan het veroveren was. Er wonen veel Vietnamese vluchtelingen in de VS. Dat was dus een logisch bruggenhoofd. De pangasiushandel werd daarop beschuldigd van dumping, onder druk van de Amerikaanse witvisindustrie, en is met forse importtarieven - tot wel 60 procent - bestraft. Vietnam verloor zo driekwart van zijn internationale vishandel en richtte zijn pijlen vervolgens op Europa. In 2002 en 2003 werd de pangasius in de Nederlandse supermarkten geïntroduceerd en sinds die tijd is het het snelst groeiende voedselproduct. En nou zie je de spookverhalen over de panga hier in Europa de kop opsteken, tot in het Europees parlement aan toe. Je kunt rustig spreken van witvisoorlogen."

Niet dat de pangasiuskweek brandschoon is, beaamt ook Bush, maar we moeten het wel in perspectief blijven zien. "Het grootste probleem bij de kweek is watervervuiling door voedselresten en uitwerpselen. Dat speelt met name bij de kleine producenten die de laatste jaren zijn ingestapt, aangetrokken door de enorme groei in de sector. Door wordt nu aan gewerkt, mede onder invloed van het akkoord met de Vietnamese regering. De claims dat de sector sterk vervuilend is, blijkt uit geen enkel serieus onderzoek. Als ik alle cijfers naast elkaar zet, is de milieulast van de pangasius minder dan die van andere wereldwijd verhandelde vissoorten waaronder een aantal Europese. Het water in de Mekong - een nog niet geïndustrialiseerd gebied - is ook veel minder vervuild dan van de meeste Europese rivieren."

Wat de gezondheid van de vis zelf betreft wijzen Bush, en ook Van Vilsteren van Stichting de Noordzee, naar de Europese voedselautoriteit. Bush: "De Europese voedselveiligheidsregels zijn de strengste van de wereld. Als je de cijfers bekijkt vanaf 2000 aan waarschuwingen over vissoorten blijken zalm, garnaal, tonijn en mossel vele malen meer besmet te zijn dan de pangasius."

Van Vilsteren wijst op haar beurt op de Hollandse paling. "Het is schrijnend om te zien dat pas recent, per 1 april, de vangst van paling is verboden. De meeste paling komt nu uit de kweek, maar de versgevangen paling is ook nog vele jaren verkocht, terwijl de autoriteiten wisten dat die paling vervuild is met het dioxine. Twee tot wel tien keer boven de norm. Met name voor het ongeboren kind van zwangere vrouwen is dat bedreigend." Rustig aan dus met loze kreten over de pangasius, willen de twee onderzoekers maar zeggen. Bush: "Het zou erg jammer zijn als de verduurzaming van de pangasiuskweek hier stopt. Door de sterke groei is de sector in Vietnam samengeklonterd tot een aantal grote bedrijven. 20 procent van de producenten vertegenwoordigt 80 procent van de productie. En zij leveren topkwaliteit. Ze kunnen voldoen aan alle eisen die de westerse supermarkten stellen aan voedselveiligheid, waaronder GlobalCap en BAP. Straks komt er ook een consumentenkeurmerk voor duurzame kweekvis - ASC, in navolging van MSC, het kermerk van het Marine Stewardship Council - en die grote jongens zijn druk doende zo snel mogelijk daaraan te voldoen."

"De 20 procent kleintjes, daar zit 'm de kneep", zegt Bush. "Dat zijn vooral rijstboeren die, aangetrokken door de krachtige groei van de pangasiussector, hun eigen bassin hebben gegraven op hun veldjes. De pangasius is een makkelijke vis, dus waarom niet denken de meeste. Het ontbreekt ze echter aan kennis en geld om er iets goeds van te maken. Een bassin van een hectare groot kost honderdduizend dollar (70.000 euro) om te graven en te runnen. Met name voer is prijzig. Dat geld wordt geleend van banken of geldleners. Die boeren krijgen echter niet in een keer hun vangsten betaald. Dat gebeurt vaak in vijf keer met wel zes maanden verloop. Daardoor kunnen zij hun aflossingen niet op tijd betalen, loopt de rente op en raken ze in een financieel moeras verzeild. Daardoor staan vele van die bassins leeg. Het is onmogelijk om er weer rijstveldjes van te maken."

De Vietnamese overheid doet er alles aan om deze kleine producenten te helpen. De sector is van groot belang voor de economie van het land. Het is goed voor 220.000 banen.

Bush: "Westerse afnemers kunnen echter ook helpen, met name om een duurzame productie mogelijk te maken. Dat kan bij voorbeeld door eerder te betalen waardoor de boeren niet zo gauw in financiële problemen komen. Verder wordt er gewerkt aan het opschalen van de kleine producenten door het vormen van coöperaties. Dan is er meer onderhandelingsmacht naar geldschieters en afnemers en kan er tevens worden gewerkt aan rapportages van de activiteiten en controles daarop. Dan is er ten minste een begin van duurzaamheid."

Eigenlijk een meerval

Pangasius is de populaire naam voor twee soorten meerval die van nature voorkomen in de rivier de Mekong in Zuid-Oost Azië.

Van die twee wordt de Pangasianodon Hypophthalmus het meest gekweekt voor de consumptie.

Vanwege zijn neutrale smaak is hij op veel manieren te gebruiken en wordt daarom wel waterkip genoemd.

De westerse consument is er, sinds hij met de vis kennismaakte, gek op.

Vanaf 2002 vertienvoudigde daardoor de pangasiusproductie van 0,15 naar 1,5 miljoen ton per jaar. Omdat de VS de Amerikaanse markten met hoge tariefmuren omgaven, is Europa het belangrijkste exportgebied voor de pangasius. De helft van de productie wordt nu naar Europa geëxporteerd.

Ook in Nederland is de vis erg gewild. Stond de vis in 2007 nog op de achtste plaats qua verkoopvolume, in 2008 stond hij al vierde, en in 2009 en 2010 staat de pangasius na de tonijn op de tweede plek. De volumegroei bedraagt nog steeds zo'n 30 procent per jaar.

Qua omzetten in geld komt de vis niet voor in de toptien. Gerookte zalm en haring voeren hier de ranglijst aan.

Dat zegt iets over de lage prijs van de panga.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden