De wijnkurk beleeft een duurzaamheidsrevival

Er wordt in Nederland van alles ingezameld en hergebruikt, maar kurk kon je tot voor kort niet recyclen.

Kurk is een bijzonder materiaal: poreus en toch sterk, licht en toch gebruiksbestendig, droog en toch moeilijk brandbaar. Toch wordt de kurk op een fles wijn na gebruik gewoon weggegooid. Zonde, vindt Derrick Neleman van Neleman-wijn, een bedrijf dat biologische wijn maakt en verkoopt. Hij begon in mei het initiatief Kurkretour, waarbij mensen hun oude kurken kunnen inleveren voor hergebruik.

Blijkbaar bewaren veel mensen hun oude kurken (of ze drinken aardig door), want sinds het begin van Kurkretour zijn er alleen al in Zutphen 45.000 exemplaren ingeleverd. De opbrengst van de overige inzamelpunten is nog niet geteld, zegt Neleman. "Er kwam zelfs een oude meneer met een vuilniszak vol gedateerde kurken, die allemaal waren voorzien van de datum waarop hij de fles had ontkurkt. Elk jaar mochten zijn (volwassen) kinderen de hoeveelheid kurken raden, met een fles champagne voor de beste gok."

Duurzaam

De eerste lichting ingezamelde kurken gaat naar een bedrijf dat wil proberen er poeder van te maken om te gebruiken bij 3D-printen. Intussen heeft zich een natuurbeschermingsorganisatie bij de wijnhandelaar gemeld die ruim 100.000 kurken heeft ingezameld en wil samenwerken. Neleman hoopt dan ook dat Kurkretour een aanjagend effect heeft op de kurkinzameling in Nederland.

Van kurk kan van alles worden gemaakt. Het kan in platen worden geperst voor wand- of vloerbedekking of isolatie, het kan tot korrels worden vermalen die de rubberen korrels vervangen als bodem van een kunstgrasveld en het kan worden gebruikt als bodembedekker in de tuin. Van een oude wijnkurk een nieuwe maken gebeurt nauwelijks, omdat het schoonmaakproces relatief duur is en veel energie kost.

De kurkschors wordt geoogst om er wijnkurken van te maken.

Kurk is ook een duurzaam materiaal, claimt Neleman. Kurkeikenbossen nemen CO2 op, ze zijn een natuurlijke barrière tegen bosbranden en bieden in Spanje en Portugal leefruimte aan de met uitsterven bedreigde Iberische lynx en aan beschermde vogelsoorten als de keizerarend, de monniksgier en de zwarte ooievaar. Het oprukken van eucalyptusplantages voor de papierteelt zou die biodiversiteit bedreigen.

Volgens de Portugese branchevereniging voor kurk kan een kurkeikenbos - ook wel montado - jaarlijks zes ton CO2 opslaan. Bij een montado moet je je trouwens geen bos in letterlijke zin voorstellen, maar eerder een soort boomgaard of een weiland met bomen. Tussen de bomen scharrelen koeien en varkens, die de groei van struikgewas tegengaan. Van oudsher levert de schors van de kurkeik extra inkomsten voor de boer.

Biomassa

Frits Mohren, hoogleraar bosecologie en bosbeheer aan de Wageningen Universiteit, noemt de montados een 'zeer divers landschap dat het waard is om te behouden'. Toch is het in praktijk een 'archaïsche bedoening', zegt hij. "Oude boertjes proberen de kurkteelt in leven te houden." Mohrens collega Koen Kramer, buitengewoon hoogleraar Bosgenetica, weet dat in de dehesas, een vergelijkbaar ecosysteem in Spanje, vooral de ham van de scharrelvarkens nog iets opbrengt.

De schatting van zes ton CO2-opname per jaar vinden de experts te hoog. Kramer denkt dat dat wel de bovengrens is en dat een waarde ergens tussen de drie en zes ton realistischer is. Mohren houdt het op slechts twee ton per jaar. "Het gaat bij CO2-opname vooral om de biomassa in een systeem. Als je alleen kijkt naar de CO2 die wordt opgeslagen en later weer vrijkomt als de boom doodgaat, krijg je een vertekend beeld. De montados zijn open en lage bossen: er zit veel biomassa in de wortels van de kurkeiken, maar in het hele systeem valt het wel mee."

In 2013 hield onderzoeksbureau CE Delft een vergelijkbare claim al kritisch tegen het licht. Nomacorc, een producent van synthetische kurken, wilde weten of de kurkindustrie terecht beweerde dat een natuurkurk 20 tot 40 procent van de CO2-uitstoot van de wijnfles en de inhoud kan compenseren. Dat bleek niet het geval, door een overschatting van de opnamecapaciteit van kurkeiken en een verkeerd gebruik van de methodologie.

Arjan Alkema van FSC Nederland, een certificeringsinstantie voor verantwoord bosbeheer, bevestigt dat de aanplant van eucalyptus voor de papierindustrie een probleem kan zijn. "De bosbranden van de laatste paar jaar zijn wel in verband gebracht met eucalyptus, dat veel brandbaarder is dan kurkeik." Mohren weet dat de aanplant van eucalyptus sindsdien aan banden is gelegd. Kramer wijst erop dat deze snelgroeiende boomsoort veel water nodig heeft, wat ten koste kan gaan van het beschikbare water voor landbouw en drinkwater.

Kurkrecycling

Volgens Rui Barreira van het Wereldnatuurfonds in Portugal zijn eucalyptusplantages in het zuiden van het land niet zo'n probleem. "Kurkeik mag niet worden gekapt zonder toestemming van de overheid. Eucalyptusplantages zijn vaak smalle stroken van een paar hectare in gebieden die gemiddeld groter zijn dan 100 hectare. De aanplant van eucalyptus levert bovendien de opbrengsten om deze gebieden te promoten en te laten certificeren als een mozaïeklandschap, dat beter bestand is tegen klimaatverandering."

Het Wereldnatuurfonds strijdt voor het behoud van de montados, zegt Barreira. Er wonen beschermde diersoorten en de kurkeiken gaan woestijnvorming tegen. "De kurkindustrie stond een tijd onder druk door de populariteit van andere flessendoppen, maar door de recente groei van de wijnindustrie lijkt de vraag naar kurk het aanbod te overstijgen. Kurkrecycling is daarom belangrijk."

Toch zetten 45.000 ingeleverde exemplaren nog niet echt zoden aan de dijk, zegt Mohren. "Een kurk weegt ongeveer vijf gram, dus het gaat om 250 kilo. Daar vul je nog geen half vrachtwagentje mee." Kramer: "Dat past in een boedelbak".

Stop de bosbranden: koop wijn met een kurk

Kurk wordt vervangen door plastic en dus worden kurkeiken minder waard. "Weg ermee!", schrijft Koos Dijksterhuis.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden