Insectensterfte

De vrije val van de zweefvlieg

Een snorzweefvlieg (Episyrphus balteatus).Beeld Pixabay

Niet alleen de hoeveelheid insecten neemt dramatisch af, ook de rijkdom aan soorten gaat eraan, blijkt uit onderzoek. En dat kan grote gevolgen hebben.

Welke schepsels blijven er over als de wereld vergaat? Bacteriën en insecten. Dachten we. Maar we hadden het mis. Net als veel andere dieren hebben ook insecten zwaar te lijden onder versnippering van leefgebieden, verdroging en luchtvervuiling. En onder bestrijdingsmiddelen, op plaatsen waar die hun gewasbeschermende functie niet zouden moeten uitoefenen: in de natuur.

Uit Nederland-Duits onderzoek bleek in 2017 dat de hoeveelheid vliegende insecten in Duitse natuurgebieden in een periode van 27 jaar met 75 procent was afgenomen. Onderzoekers van de Radboud Universiteit Nijmegen brachten de biomassa in kaart van de insecten die leden van de Entomologen Verein in het Duitse Krefeld tussen 1989 en 2016 hadden verzameld in insectenvallen op 64 locaties in natuurgebieden.

Er kwam kritiek op de statistische methode, waarbij simpel gezegd de inhoud van de vallen werd gewogen, met als uitkomst een afname van 9 naar 2 gram per dag. Minister Carola Schouten van landbouw en natuur vroeg de Wageningen universiteit (WUR) na te gaan of de resultaten deugdelijk waren en ook voor Nederland gelden. Dat is zo, meldde de WUR in april 2018. In hun analyse noemen de Wageningse toetsers het onderzoek uit 2017 robuust en de conclusies in lijn met andere onderzoeken.

Eerder was al aangetoond dat bijen, hommels en vlinders als individuele soorten snel achteruitgaan. Een van de onderzoekers, ecoloog en voormalig promovendus Caspar Hallmann, sprak in Trouw het vermoeden uit dat de afname van insecten te maken heeft met het gebruik van agressieve bestrijdingsmiddelen in de landbouw, de zogeheten neonicotinoïden. In 2014 had Hallmann al een onderzoek gepubliceerd in Nature, waarin de teruggang van insectenetende weidevogels als spreeuw, veldleeuwerik, boerenzwaluw, ringmus en andere insecteneters in verband werd gebracht met deze bestrijdingsmiddelen. Sindsdien is er een felle discussie losgebrand over het gebruik van neonicotinoïden, waarvan enkelen inmiddels in Europa zijn verboden.

De Nijmeegse onderzoeksgroep ging intussen verder met het onderzoek, want na de biomassa – het gewicht aan in de val gevlogen insecten – wilde het team van hoogleraar Hans de Kroon weten om hoeveel aantallen en welke soorten het gaat. De belangrijkste vraag was of met de afname van de hoeveelheid insecten ook de biodiversiteit, de rijkdom aan soorten,  zou verschralen.

Erkende bladluiseters

Het vervolgonderzoek richtte zich op zweefvliegen. “Dat is een aansprekende groep. Ze zijn mooi, er is al veel over bekend, het is een diverse soortengroep en het zijn belangrijke bestuivers en erkende bladluiseters”, legt dierecoloog Eelke Jongejans uit. 

De onderzoekers zochten in de resultaten van zes van de 64 insectenvallen, om de vangst in 1989 te kunnen vergelijken met die van 25 jaar later, in 2014. Ongeveer 5 procent van de gevangen insecten was een zweefvlieg. “Er zijn er bijna twintigduizend individuen tot op soort op naam gebracht, dat duurde dus even”, zegt Jongejans. “Je moet je voorstellen dat het een enorme brij is in zo’n insectenval”, vult De Kroon aan. “En het uitzoeken gaat op z’n Duits, dus zorgvuldig.”

De bevindingen staan deze week in PNAS, tijdschrift van de Amerikaanse academie van wetenschappen, dat deze keer is gewijd aan de achteruitgang van insecten. Hoofdconclusie: na 25 jaar was het aantal zweefvliegsoorten met 23 procent afgenomen. “Die zijn gewoon weg”, zegt Jongejans. In de dagelijkse vangst was de afname in soorten zelfs 80 procent. “Je vangt niet elke dag dezelfde soorten en je hoeft een soort maar een keer te zien om hem mee te tellen in de jaaropbrengst”, legt De Kroon uit. 

“De afname van een kwart van de soorten is een enorme aanslag op de gemeenschap”, zegt De Kroon. “We verliezen zeldzame soorten, maar ook de middengroep en algemene soorten gaan sterk achteruit. En dat is opmerkelijk. Je ziet over de hele linie dat het achteruit gaat.” Als plantecoloog is De Kroon anders gewend. “Bij planten zie je dat algemene soorten juist overeind blijven bij achteruitgang van zeldzame soorten. In grasland bijvoorbeeld zie je dat algemene soorten dan de overhand krijgen. Maar hier stort de hele gemeenschap in.”

De enige die bij zo’n terugval opveren zijn aangepaste soorten, zegt De Kroon. “Kleine vliegjes, plaagsoorten. Maar over het algemeen gaan ze allemaal achteruit. Je ziet heel weinig winnaars en zweefvliegen zijn daar niet bij. Dit is een uitsterfpatroon dat we nooit eerder hebben gezien. Bij dieren op de Rode Lijst weet je dat ze gevaar lopen, je ziet ze minder worden door inkrimping van het areaal en dan uitsterven. Maar bij insecten gaat het anders, de hele gemeenschap stort in. Het lijkt erop dat er niet één oorzaak is, maar een optelsom van effecten: geïsoleerde gebiedjes in het landschap, verdroging, stikstofbelasting, pesticidengebruik. Misschien is de achteruitgang daarom zo sterk.”

Zandlanglijf (Sphaerophoria batava).Beeld Pixabay

Een wereld zonder insecten is niet voor te stellen, zegt Jongejans. “Ze zijn prachtig en ze hebben een rol binnen het ecosysteem. Ze dienen als voedsel voor andere dieren, zijn bestuivers van gewassen en ze eten andere soorten en kunnen zo plagen beheersen of deel zijn van de voedselketen die voor afbraak zorgt, als larve in de bodem en in water. Emelten, de larven van langpootmuggen, blijven zeven jaar in de bodem die ze omwoelen en met hun uitwerpselen verrijken. Zij spelen zeker zo’n belangrijke rol als de langpootmug zelf, die maar een seizoen leeft om zich voort te planten.”

“We zien wel dat ze snel terugveren”, vult De Kroon aan. “Insecten hebben een enorm reproductief potentieel, dat zie je ook bij plagen. Ik sluit mijn lezingen over de achteruitgang van insecten altijd positief af. We moeten stoppen met wat slecht is en structurele verbeteringen aanbrengen. We dachten dat we goed bezig waren, met het Natuurnetwerk Nederland, het internationale Natura2000, maatregelen in het agrarisch natuurbeheer. Maar met een sectorale aanpak redden we het niet, er is samenhang nodig. Dat zien we ook in het stikstofdossier: gezonde natuur is afhankelijk van vermindering in stikstofuitstoot vanuit de landbouw.”

Alleen wijzen naar bestrijdingsmiddelen als boosdoener is dus de oplossing niet, al is het een slecht teken, zegt Jongejans, dat pesticiden in natuurgebieden worden gevonden. Er zitten ook stoffen bij die niet van de landbouw afkomstig zijn, weet De Kroon. “Bij sommige stoffen gaat het om lage concentraties en we weten uit onderzoek dat lage concentraties pesticiden, die niet meteen dodelijk zijn, foerageergedrag en voortplanting flink kunnen verstoren. Bij de toelating van pesticiden zijn de studies gericht op de werking van één stof bij één beest, niet op langdurige blootstelling aan meerdere stoffen.”

Een natuurinclusieve bedrijfsvoering in de landbouw is dan ook een belangrijk onderdeel van het onderzoek naar betere omstandigheden voor insecten. “Er vinden in Nederland tal van experimenten plaats, er zijn heel wat boeren die daaraan meedoen. We kijken naar het effect van bodemverbetering en kruidenrijke weilanden”, zegt De Kroon, die leiding geeft aan drie living labs vanuit het Deltaplan Biodiversiteit. “We proberen er in de praktijk achter te komen wat beslissend is. Zoals in de Ooijpolder bij Nijmegen, waar meer natuur is ontstaan: bloemstroken, houtwallen, een bredere strook langs het weiland. Door de groenblauwe dooradering is de natuur aan het opveren.”

Lees ook:

Ook niet-zeldzame insecten verdwijnen. ‘De hele gemeenschap stort in’

De biodiversiteit heeft flink te lijden onder de drastische teruggang van de hoeveelheid insecten. Ook niet-zeldzame soorten verdwijnen, blijkt uit nader onderzoek. “De hele gemeenschap stort in.”

‘Insecten zijn aan het verdwijnen’

Voor het eerst is met harde cijfers aangetoond dat in Europa insecten op grote schaal aan het verdwijnen zijn. In 27 jaar is de hoeveelheid met meer dan 75 procent afgenomen, blijkt uit Duits-Nederlands onderzoek.

Henk Tennekes (1950-2020) streed tegen het gemaksgif

Toxicoloog Henk Tennekes, die vorige week overleed, kreeg internationale erkenning voor de ontdekking dat het gebruik van landbouwgif desastreus uitpakt voor bijen. Zijn onderzoek ging nog veel verder. Het hele ecosysteem en ook de gezondheid van de mens staat op het spel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden