ReportageSchone rivieren

De triomfantelijke terugkeer van de zo gewilde trekvis

In aanwezigheid van burgemeester van Nijmegen Hubert Bruls laten Duitse en Nederlandse natuur-, water- en sportvisserijorganisaties tachtigduizend kleine elften los in de Waal bij Nijmegen. Beeld ANP
In aanwezigheid van burgemeester van Nijmegen Hubert Bruls laten Duitse en Nederlandse natuur-, water- en sportvisserijorganisaties tachtigduizend kleine elften los in de Waal bij Nijmegen.Beeld ANP

Het uitzetten van tachtigduizend jonge elften onder de Waalbrug bij Nijmegen vormt het slotstuk van vier jaar internationale samenwerking in de Groen Blauwe Rijn Alliantie. Komt de trekvis terug in de rivier?

Piepkleine doorschijnende visjes schieten door het vrij heldere water in het grote glas. Nog geen centimeter groot. “Snappen jullie dat die een halve meter lang zullen worden?”, vraagt burgemeester Hubert Bruls ongelovig aan de 6-jarigen Abbe en Siba. Samen bekijken ze de inhoud van het glas, dat ze hebben gevuld door het onder te dompelen in een plastic bak vol water. Pal onder de Waalbrug in Nijmegen laten ze het glas voorzichtig leegstromen in de rivier.

De visjes die Abbe en Siba samen met de burgemeester uitzetten zijn jonge elften. Deze haringachtige trekvis komt oorspronkelijk veel voor in de Rijn, maar is er halverwege vorige eeuw nagenoeg uitgestorven. In Duitsland loopt al tien jaar een programma waarin larven worden uitgezet, die zijn geboren in kweekbassins uit eitjes van vissen uit de Franse Dordogne. Op 1 juni zijn voor het eerst ook elften in Nederland uitgezet: tachtigduizend stuks.

Het is de bedoeling dat de elften opgroeien in de inhammen van de Waal tussen Nijmegen en Duitsland. Hier ligt nog grind op de bodem, waartussen de visjes beschutting kunnen vinden, er is genoeg voedsel in de vorm van kleine ongewervelde waterdiertjes en het water staat hoog genoeg om bescherming te bieden tegen vogels en laag genoeg zodat roofvissen als de snoek er wegblijven.

Toch is het maar de vraag hoeveel uitgezette visjes het redden om in de winter de rivier af te zakken en de Noordzee op te zwemmen. En al helemaal of ze dan na een jaar of vijf als volwassen elften van een halve meter terug de Rijn opzwemmen om hier te paaien. “Bulk is strategie”, legt Bram Houben van ARK Natuurontwikkeling uit. Van een grote school elften blijven er altijd wel een paar over, vandaar dat er jaarlijks anderhalf tot twee miljoen worden uitgezet.

Fint, houting en paling

Dat gebeurt binnen de Groen Blauwe Rijn Alliantie (GBRA), waarin tien organisaties uit Duitsland en Nederland samenwerken. De GBRA is een zogeheten Interreg-project, interregionale, grensoverschrijdende samenwerking, gestimuleerd en gefinancierd door de Europese Unie. Opzet van dit project is van de Rijn weer een schone, natuurlijke rivier te maken.

Vervuiling, overbevissing, ontgrinding en kanalisering van de rivier hebben ervoor gezorgd dat de ooit veel gegeten trekvis vrijwel is verdwenen uit de Rijn. Dankzij de uitzettingen in Duitsland vinden onderzoekers nu af en toe weer volwassen elften in hun netten, vertelt senior projectleider Niels Brevé van Sportvisserij Nederland. Zijn organisatie vist voor de wetenschap, met een ankerkuil, een breed net dat stil in het water ligt. Na het ophalen worden de zeldzame soorten in het net geteld. Tot vreugde van de onderzoekers vinden ze behalve elft tegenwoordig ook fint, houting, paling en soms zelf een zalm. “Zalm, steur en elft waren ooit populaire consumptievissen, nu zetten we ze terug zodra we er een vangen.”

De Rijn is zonder obstakels als dammen ‘optrekbaar’ vanaf de Nieuwe Waterweg tot aan de sluizen bij Iffezheim in Baden-Württemberg. “Dat is uniek in Europa”, zegt Brevé, die ook onderzoek doet aan de Wageningen universiteit. “Het is een scheepvaartrivier geworden, maar een snelle vis als de elft schiet wel tussen de schroefraderen door. Ook de Elbe en de Gironde zijn kansrijke rivieren voor het uitzetten van trekvis. Die komt elders vandaan en moet zich deze rivier dan genetisch eigen maken. Dat geldt voor de elft uit het estuarium van de Dordogne, en hetzelfde zie je bij zalm uit Zweden en houting uit Denemarken.”

De Duitse vereniging van sportvissers zet de elft al tien jaar uit bij Koblenz en Keulen, vertelt Brevé. “Maar dat heeft geen zin als wij hier niets doen aan bescherming. De sportvisserij heeft daar belang bij. Wij doen dit al veel langer dan welke andere organisatie ook. We zijn blij dat ARK, het Wereld Natuur Fonds en de overheid nu mee doen.”

De Nederlandse overheid heeft jarenlang niet genoeg geld over gehad voor de natuur, erkent Donné Slangen, directeur natuur en biodiversiteit bij het ministerie van landbouw, natuur en voedselveiligheid. “Pas sinds het vorige kabinet is daar weer meer aandacht voor.”

De kleine elften, vlak voor ze worden uitgezet. Beeld ANP
De kleine elften, vlak voor ze worden uitgezet.Beeld ANP

De steur als het icoon van de delta

“We willen schone rivieren en de elft laat zien dat het werkt”, zegt Bram Houben van ARK. “Al vijf jaar na de eerste uitzetting, dus een levenscyclus van de elft, zagen we natuurlijke terugkeer.” Toch is de elft eigenlijk maar bijvangst, het gaat de Nederlandse onderzoekers en de overheid om de steur, icoon van de delta. “Die missen we”, zegt Houben. “De elft is het kleine neefje van de steur. Dat die het

goed doet, stemt hoopvol. We verwachten dat de populatie over een jaar of vijf zichzelf voortplant. Maar de steur heeft nog wel een plus nodig.”

De steur is een icoon van de Noordzee en daarop uitmondende rivieren, een echte deltavis, vertelt Houben. “Voor een leefbare rivier zoeken we samenwerking met beroepsvissers en de scheepvaart en de steur is echt een breekijzer, daarover willen die partijen wel meepraten. We geven onszelf tot 2025, dan willen we weten of het zinvol is om hiermee door te gaan. Dit project is maar een druppeltje op weg naar een natuurlijke rivier.”

Een plastic schaalmodel van een elft.  Beeld ANP
Een plastic schaalmodel van een elft.Beeld ANP

Het openzetten van de Haringvlietsluizen ook bij laag water, volgens het zogeheten kierbesluit uit 2011, geeft trekvissen weer de kans op eigen kracht de Noordzee te bereiken of terug te keren. Het water mag weer brak worden. In beide gevallen hebben de dieren enige tijd nodig om zich aan te passen aan zout of juist zoet water. Die brakke overgangszone is hiervoor cruciaal, legt Houben uit.

Toch hebben trekvissen het moeilijk. “In veel rivieren zit trekvis er bij de gratie van het uitzetten. Voor vissen die de hoofdstroom volgen, zoals elft en steur, is de Rijn wel optrekbaar, maar met de uitgebreidere leefgebieden wordt het al moeilijker, zeker voor zalm, zeeforel en paling die de haarvaten in gaan.” Palingen komen in de Nederlandse wateren, waaronder sloten, liefst zeventigduizend knelpunten tegen, zo heeft kennisorganisatie

Paaien in zoet of juist in zout water

De elft is een anadrome trekvis, die paait in zoet water. Daartoe moet de vis na een verblijf in de zoute zee terug de rivier opzwemmen, tegen de stroom in, om te paren en eitjes af te zetten op de plaats waar hij is geboren of uitgezet. De paling doet het precies andersom, die leeft in zoet maar paait in zout water, en heet daarom een katadroom.

De elft verkeert in ongunstige staat (code rood) op de Nederlandse lijst van elf riviervissen die onder bescherming van Natura2000 vallen. Dat geldt ook voor fint, grote modderkruiper, rivierdonderpad, beekprik, zeeprik en zalm. De houting en de rivierprik hebben een matig ongunstige staat (code oranje). Alleen de bittervoorn en de kleine modderkruiper verkeren in gunstige staat (code groen).

Lees ook:

Er zijn veel vissoorten die trekken; je zou ze trekvissen kunnen noemen

Jelle’s Weekdier: de trekvis

Een ‘dramatische’ afname van zoetwatervissen door dammen, stuwen, sluizen en vervuiling

Populaties trekkende zoetwatervissen zijn in vijftig jaar met liefst 93 procent afgenomen in Europa. Wereldwijd gebeurde dat met 76 procent. Ook in Nederland is de zwemroute nog vol hindernissen.

Ecoloog: Laat zalm, paling en andere vissen weer vrij voortbewegen

In Europa en dus ook in Nederland houden tienduizenden sluizen, dammen en andere obstakels stroomopwaarts zwemmende vissen onnodig tegen. Snel slopen die handel, zeggen Nederlandse onderzoekers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden