Column Patrick Jansen

De tragedie van de schone lucht

Om uit de stikstofimpasse te komen gaat het kabinet met merkbare tegenzin de maximumsnelheid op snelwegen verlagen. Ironisch genoeg vermindert dit de stikstofuitstoot maar een piepklein beetje. Het is wel nét genoeg om ruimte te maken voor nieuwe luchtvervuiling door bouwprojecten. Een borrelglaasje verkeer uit een overvolle stikstofemmer, een borrelglaasje bouw terug erin.

Een pijnlijk offer, klaagden VVD’ers namens de hardrijdende Nederlander. “Hoogverraad aan de automobilist”, overtroefde Geert Wilders. Terwijl snelheidsverlaging gewoon een heel verstandig idee is. Immers, het leidt volgens verkeerskundigen nauwelijks tot extra reistijd, scheelt files, maakt autorijden veiliger, en bespaart veel brandstof en CO2-uitstoot. Het scheelt bovendien lawaai, voeg ik toe. Het hete hangijzer is echter dat hardrijders persoonlijke vrijheid moeten inleveren, voor baten die onmerkbaar over iedereen worden verdeeld.

Ik moest daarom denken aan de zogenaamde tragedy of the commons, ruim vijftig jaar geleden in tijdschrift Science beschreven door de Amerikaanse bioloog Garrett Hardin. Commons zijn meenten of gemeenlanden, gemeenschappelijke weidegronden die boeren vroeger deelden. De tragedie bestaat hierin dat het voor herders aantrekkelijk is hun kudde op de meent uit te breiden, ook al dreigt overbegrazing. De herder heeft namelijk altijd profijt van uitbreiding van zijn eigen kudde, terwijl de nadelen daarvan worden gedeeld met alle herders. Daarom groeien de kuddes op de meent door, ten koste van iedereen.

Ook schone lucht, schoon water en natuur zijn gemeenschappelijke bronnen, redeneerde Hardin. Zo lang ergens weinig mensen leven, zijn deze bronnen eindeloos, en doen mensenwensen weinig kwaad. Maar zodra mensen talrijk worden, wordt de vrijheid om deze gemeenschappelijke bronnen naar eigen goeddunken te benutten en vervuilen wél een probleem, dat uiteindelijk iedereen schaadt. Hier, zei Hardin, is het nodig dat een autoriteit het gebruik reguleert.

Knooppunt Muiderberg Beeld ANP

Het is dus allemaal heel eenvoudig. Schone lucht, schoon water en gezonde bodems zijn een basisvoorwaarde voor gezonde natuur en gezonde mensenlevens. En vervuiling, zoals de stikstofuitstoot waarover nu zoveel te doen is, schaadt zowel de natuur als mensen. Het is de wettelijke taak van de overheid het algemeen belang te beschermen door grenzen te stellen aan zulke vervuiling, en door te proberen zo ver mogelijk van kritische grenzen weg te blijven.

Het is zonneklaar dat de Nederlandse overheid grote moeite heeft om deze regulerende rol te spelen. Dat de luchtvervuiling niet verder groeit is te danken aan internationaal afgedwongen wetten die grenzen stellen. Zonder de Europese regels tegen luchtvervuiling had de hoeveelheid fijnstof kunnen oplopen tot een niveau dat de gemiddelde levensduur met zes jaar bekort, becijferden onderzoekers van RIVM. Ook tekenend is dat burgers en burgerorganisaties via de rechter afdwingen dat de overheid zich aan haar eigen regels houdt, zoals in het stikstofdossier is gebeurd.

Ik heb ook de indruk dat onze overheid veronderstelt dat het algemeen belang de optelsom is van individuele belangen. En dat wettelijke normen en grenzen aan vervuiling vooral hindernissen zijn die overwonnen moeten worden. De tragedy of the commons leert dat dit een gevaarlijke denkfout is. Het heeft er alle schijn van dat het kabinet de boodschap van het adviescollege van Remkes nog niet heeft begrepen.

Patrick Jansen is ecoloog en universitair hoofddocent in Wageningen en schrijft voor Trouw om de week een column. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden