Milieu

De slag om het statiegeld is eindelijk gewonnen

Vrijwilligers ruimen zwerfafval op tijdens de World Cleanup Day.Beeld ANP

Met de invoering van statiegeld op plastic flesjes komt er een eind aan een loopgravenoorlog tussen de verpakkende industrie en milieuorganisaties.

Hij steekt nog net de vlag niet uit, voorzitter Robbert van Duin van milieukoepel Recycling Netwerk. Maar blij is hij beslist, nu er statiegeld komt op kleine plastic flesjes. Zijn organisatie heeft er meer dan twintig jaar voor gelobbyd, met fikse tegenwind van de verpakkende industrie. 

Het is een loopgravenoorlog geweest, zegt Van Duin. “De brancheorganisaties hebben door de jaren heen voortdurend onzinverhalen in de wereld gebracht en afspraken gemaakt die niet serieus waren. Met als enige doel: het voorkomen van de uitbreiding van statiegeld. Je zou een hele opsomming kunnen maken van alle leugens die er verkondigd zijn.”

Dat begon volgens Van Duin al rond de eeuwwisseling nadat toenmalig milieuminister Jan Pronk (PvdA) had gezegd dat er meer statiegeld zou komen, als de sector er niet voor zorgde dat de flesjes in het zwerfafval met 80 procent zouden worden teruggedrongen. Van Duin: “De industrie verkondigde destijds glashard dat er jaarlijks niet meer dan 220 miljoen plastic flesjes werden verkocht. In werkelijkheid ging het om bijna 600 miljoen flesjes. Ze hielden het aantal bewust klein om mooiere resultaten te kunnen leveren bij de monitoring van het zwerfafval.”

Zonder Recycling Netwerk en andere milieuorganisaties én – later – de draaiende politieke wind, was het statie­geldsysteem in Nederland allang opgedoekt, stelt Van Duin. Naast het werk van zijn organisatie hebben zeker ook duizenden vrijwillige zwerfafval­rapers en plastic soup surfer Merijn Tinga het onderwerp op de politieke agenda gehouden.

Er komt statiegeld op kleine flesjes (het blauwe flesje). Het geelbruine flesjes is waarschijnlijk een sap-flesje en valt niet onder het nieuwe regime.Beeld Mark Kohn

Achterhoedegevecht

De voorstanders van statiegeld voerden lange tijd een achterhoedegevecht op het Binnenhof. Minister Pronk zette de deur open naar uitbreiding van het systeem naar flesjes en wellicht zelfs blikjes, maar zijn opvolger (staatssecretaris Pieter van Geel) zette niet door. De CDA’er wist dat de verpakkings­industrie de recyclebeloftes niet nakwam, maar verbond er geen consequenties aan. Kleine flesjes en blikjes bleven gevrijwaard van statiegeld. Van Geel zou later lobbyist worden voor de frisdrankindustrie.

Een cruciale rol in de discussie is weggelegd voor CDA’er Joop Atsma, partijgenoot van Van Geel. Atsma was staatssecretaris van milieu in het eerste kabinet-Rutte (2010-2012). Hij sprak op 7 maart 2012 tijdens een debat met de Tweede Kamer de beruchte woorden uit dat het statiegeldsysteem ‘peper- en peperduur’ is. Afschaffen lag dus voor de hand. Atsma baseerde zich op een rapport van de Universiteit Wageningen. Jaren later onthulde Trouw dat dit onderzoek door het bedrijfsleven inhoudelijk gestuurd was. De industrie had van de universiteit een kritisch rapport verlangd, om het statiegeld volledig afgeschaft te krijgen. En zo geschiedde.

Pieter van Geel, oud-staatssecretaris CDA, werd later lobbyist voor de frisdranksector.Beeld ANP

De opvolger van Atsma moest de genadeklap uitdelen. Dat was PvdA’er Wilma Mansveld, in het tweede kabinet-Rutte de staatssecretaris van milieu. Maar zij oordeelde anders. Mansveld handhaafde het statiegeld op petflessen. Uit nieuw onderzoek was gebleken dat de industrie, voor de zoveelste keer, afspraken niet was nage­komen. Het aandeel plastic in het zwerfafval bleef hoog. En in de schappen van de supermarkten lagen nog te veel verpakkingen waarin pvc was verwerkt. Het feest voor de industrie ging niet door.

Stoer

Mansveld, tegenwoordig directeur van de Veiligheidsregio Groningen, herinnert zich die periode nog goed, zegt ze desgevraagd. Voor de industrie was het nieuw dat politiek Den Haag dit keer wel consequenties verbond aan het niet nakomen van afspraken, maar Mansveld twijfelde geen moment. “Ja, er was stevige druk vanuit de branche. Er ­lagen afspraken met de verpakkings­industrie. En coalitiegenoot VVD wilde ook van het statiegeld af.” Mansveld hield haar rug recht. Ze ontving appjes met felicitaties, ook van prominente politici, zegt ze, zonder namen te ­willen noemen. “Mensen vonden het stoer dat ik het statiegeld in de benen hield.”

Daarna begon de strijd over uitbreiding van het systeem. Cruciaal voor het besluit om statiegeld ook op kleine flesjes in te voeren zijn de schuivende politieke verhoudingen. D66 en ChristenUnie traden in 2017 toe tot de coalitie. En de CDA-fractie kreeg een nieuwe woordvoerder op het dossier, Maurits von Martels, die positiever over statiegeld spreekt dan een christen-democraat in de Tweede Kamer lange tijd heeft gedaan. Zo werd regeringspartij VVD als enige tegenstander van het systeem langzaam in de verliezende hoek gedrukt. Toch gaf huidig staatssecretaris Stientje van Veldhoven (D66) in 2018 de verpakkende industrie alsnog een finale kans het probleem met zwerfafval zelf op te lossen.

Eén van de meest aanwezige actievoerders buiten het Binnenhof is afvalraper Dirk Groot uit Purmerend, alias @Zwerfinator en de huidige nummer één van de Duurzame 100 van Trouw. Groot bedacht de actie ‘Tientje van Stientje’, een symbolische rekening voor de staatssecretaris, als vergoeding voor de enorme berg plastic die zwerfrapers in heel Nederland van straat ­halen.

Dirk Groot met een deel van zijn bijeengeraapte zwerfafval. Beeld Zwerfinator

Groot analyseert het zwerfafval dat hij zelf raapt. Sinds 2016 tot aan het begin van de coronacrisis heeft hij in 46 gemeenten ruim 51.000 drankverpakkingen opgeraapt en geregistreerd. Zijn rapportage werd deze maand door Rijkswaterstaat opgenomen in het jongste rapport over de situatie van het zwerfafval in Nederland. De bevindingen gaven  Van Veldhoven voldoende munitie om de invoering van statiegeld op kleine flesjes (uitgezonderd flesjes voor sap, zuivel en alcoholhoudende dranken) wettelijk te regelen.

De conclusie van Rijkswaterstaat komt exact overeen wat ook Dirk Groot constateert: het gemiddeld aantal plastic flesjes per kilometer is de afgelopen jaren niet afgenomen, maar lijkt zelfs licht toegenomen. Het verpakkende bedrijfsleven had van Van Veldhoven de opdracht het aantal flesjes in het zwerfafval drastisch te reduceren om statiegeld te voorkomen. Maar de sector faalde, opnieuw.

Groot is niet verbaasd. Hij roept al ­jaren dat een uitbreiding van de statiegeldregeling onafwendbaar is. “Het geeft voldoening dat het nu eindelijk zover is. Dit is de opmaat naar meer, een politieke aardverschuiving. Nu de blikjes nog.” Bijna een kwart van de drankverpakkingen in het zwerfafval zijn plastic flesjes. Maar: ruim de helft (60 procent) zijn blikjes. Dat blik valt niet onder de nieuwe statiegeldregeling. Robbert van Duin (Recycling Netwerk) is optimistisch: “In 2022 volgt het statiegeld op blikjes.”

Onvermijdelijk

Philip den Ouden is een ouwe rot in de lobby tegen statiegeld. Hij was dertien jaar lang directeur van de FNLI, de Federatie Nederlandse Levensmiddelen Industrie, één van de bruggenhoofden van de verpakkende industrie. Den Ouden was tot aan zijn pensioen in 2017 één van de aanvoerders van het statiegeldverzet. Die strijd is verloren. “Het is zoals het is”, zegt hij berustend. “Dat het deze kant uit zou gaan, was mij een jaar of drie geleden al duidelijk. Dit was redelijk onvermijdelijk.”

Beeld Sander Soewargana

Zijn voormalige tegenstander, Robbert Duin van Recycling Netwerk, vindt dat verpakkende bedrijven door hun halsstarrige verzet tegen statiegeld zijn weggelopen voor hun maatschappelijke verantwoordelijkheid. Den Ouden is het daar niet mee eens. “Het bedrijfs­leven heeft voortdurend gewerkt aan een systematiek om te komen tot een betaalbare inzameling van alle kunststoffen.

“De discussie is verengd tot statiegeld , maar voor ons was het werken aan verbetering van de recyclebaarheid van verpakkingen altijd een veel belangrijker thema. Want ook na invoering van statiegeld op kleine flesjes blijft er nog heel wat afval en zwerfafval over. Daar moeten ook oplossingen voor komen.”

Lees ook:

Statiegeld op plastic flesjes: de industrie had het plan liever tegengehouden

September 2019: Op flesjes (en blikjes) wordt in de nabije toekomst statiegeld geheven, waarschijnlijk al vanaf 2021. Het lijkt inmiddels onafwendbaar. Heineken en Albert Heijn kunnen alvast wennen aan het idee.

De druk om ook statiegeld te heffen op blikjes neemt toe

Drankblikjes vormen een uitzondering op de regeling voor statiegeld. Gevreesd wordt dat producenten van flesjes overstappen op blik. 

Hippe biertjes, geen statiegeld

Hippe biertjes van kleine brouwerijen rukken op. Maar anders dan de grote bierbrouwers verkiezen de kleintjes de glasbak. Dat wakkert de discussie aan over verplicht statiegeld voor alle bierflesjes.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden