ReportageMonarchvlinder

De schaduw van moorden hangt over vlinderreservaat El Rosario

Jaarlijks overwinteren miljoenen monarchvlinders in reservaat El Rosario, in de Mexicaanse deelstaat Michoacán.Beeld Getty Images

De beroemde monarchvlinder zoekt, na zijn indrukwekkende tocht vanuit het noorden, massaal rust in een Mexicaans reservaat. Illegale kap bedreigt deze idyllische plek en kostte twee natuurbeschermers het leven. 

Bij iedere stap die hij neemt over het modderige bergpaadje, omringd door hoge naaldbomen, kijkt Homero Gómez even stuurs om zich heen. Steeds als hij zich beweegt, begint het aan alle kanten te ruisen. Het is het geluid van duizenden kleine paren vleugels van de oranje vlinders die om hem heen fladderen.

“De zon schijnt vandaag, dan vliegen ze vanuit de bomen naar de bodem, op zoek naar water,” zegt Gómez, ternauwernood een plasje water vol oranje vlinders ontwijkend. “Ze vormen een soort tapijt op de grond. Als je niet uitkijkt, stap je er zo een stuk of tien plat met een enkele voetstap.”

Het is een adembenemend, uniek schouwspel, dat zich iedere winter voordoet hier in El Rosario, een natuurreservaat in de Mexicaanse deelstaat Michoacán, op ongeveer 150 kilometer ten westen van Mexico-Stad. Jaarlijks strijken hier op een handvol bergtoppen, op iets meer dan drie kilometer hoogte, miljoenen oranje monarchvlinders neer. Ze hebben een tocht van duizenden kilometers vanuit Canada en de Verenigde Staten doorstaan om hier te overwinteren en zich voort te planten.

Een bron van trots, maar ook van zorg

De vlinders komen met zovelen, dat hun aantal door de lokale bevolking slechts kan worden geschat door het oppervlak dat ze bedekken te meten. De takken van de bomen waarop ze neerstrijken, buigen soms door onder het gewicht van de diertjes. Het is een fenomeen dat nergens anders ter wereld te zien is, een bron van trots voor de Mexicanen en vooral de inwoners van Michoacán, die jaarlijks duizenden toeristen aantrekt.

“De vlinders zijn alles voor ons”, legt de 19-jarige Gómez uit. “Onze voorouders dachten dat ze de zielen van de doden waren. Ze zijn voor de lokale economie van levensbelang. Ze zorgen voor werk in het toerisme. Ze zijn het fundament onder onze gemeenschap.”

Maar sinds enkele weken hangt er een schaduw over het gebied, nadat Homero Gómez’ vader, Homero Gómez González, op 30 januari dood werd gevonden in een waterput net buiten het reservaat. Twee weken eerder, op 13 januari, was hij spoorloos verdwenen; hij bezocht een religieus festival in het nabijgelegen plaatsje El Soldado, maar kwam nooit meer thuis.

Nog voor de gemeenschap in El Rosario was bijgekomen van de schok, werd op 1 februari in een reservaat ook het lichaam gevonden van Raúl Hernández, een toeristengids. Ook Hernández bleek te zijn vermoord; op zijn lichaam waren steekwonden aangetroffen.

Voor de gemeenschap in El Rosario kwamen beide moorden als een grote schok, vooral die van Homero Gómez González. Hij was dan ook niet zomaar een inwoner van El Rosario. Hij verwierf in binnen- en buitenland een reputatie als felle strijder voor het voortbestaan van El Rosario en de vlinderpopulatie, die al jaren onder druk staat.

Klimaatverandering speelt de migratie parten

Milieuorganisaties waarschuwen dat het voor de vlinders steeds moeilijker wordt om Mexico te bereiken. De door klimaatverandering steeds extremere weersomstandigheden en de afname van voedselbronnen onderweg maken de route naar Michoacán steeds gevaarlijker voor de diertjes.

Bezoekers in El Rosario.Beeld AFP

Gómez González werd in de regio een fenomeen dankzij zijn fanatieke campagnes op sociale media. Op Twitter riep hij in indrukwekkende video’s op, omringd door duizenden vlinders, tot bescherming van zijn gemeenschap en van de natuurgebieden in de regio. Hij reisde naar Europa en Canada om fondsen voor natuurbescherming te werven.

Maar hij streed ook tegen criminele bendes in de regio, die de laatste jaren het reservaat zijn binnengedrongen om illegaal hout te kappen. Gómez González organiseerde nachtelijke patrouilles van mede-inwoners van El Rosario om de houtkap tegen te gaan. Het kwam hem naar eigen zeggen de laatste jaren op voortdurende doodsbedreigingen te staan, van zowel criminele bendes als corrupte lokale politici die met de onderwereld samenwerkten.

Een echte leider

“Mijn vader was erg geliefd hier. Hij was een goedlachse man, iedereen ging graag met hem om”, vertelt Homero Gómez. Hij spreekt met zachte stem als hij het over zijn vader heeft. “Hij deed dingen voor het reservaat die niemand anders deed, om de bossen en de vlinders te beschermen. Hij was een echte leider, maar dat zorgde ook voor spanningen. Hij vertelde het ons nooit wanneer hij bedreigd werd, maar we wisten dat criminelen hem niet moesten.”

Over de toedracht van beide moorden bestaat vooralsnog onduidelijkheid. De autoriteiten stelden aanvankelijk dat Gómez door een ongeluk om het leven was gekomen, maar uit de autopsie bleek later dat hij mogelijk door een klap op het hoofd was gedood. Informatie over het motief is niet bekendgemaakt.

In El Rosario hangt nu een nerveuze sfeer. De mensen die in en rondom het reservaat werken, zijn bang dat het nieuws van de moorden het toerisme zal afschrikken, en daar is de regio sterk afhankelijk van.

Bij een recent bezoek aan El Rosario leek het daar al alle schijn van te hebben. Ondanks het prachtige weer waren er op het parkeerterrein voor de ingang van het reservaat nauwelijks auto’s. De houten winkeltjes en restaurantjes waren grotendeels gesloten. Een handjevol Amerikaanse toeristen sjokte over het bergpaadje langs een enorme houten afbeelding van een monarchvlinder.

Homero Gómez.Beeld Jan-Albert Hootsen

De helft minder toeristen

“De moorden hebben zeker hun invloed gehad, we maken ons zorgen over hoe het nu verder moet”, zegt Roxana Contreras, die een klein restaurantje runt. “Homero was voor ons een belangrijk figuur in de gemeenschap, hij wist de mensen te organiseren om het reservaat te beschermen en hij zorgde dat mensen kwamen. Ik denk dat we sinds de moorden de helft minder toeristen hebben”

Ze bakt enkele tortillas op een fornuisje, de tafels in haar zaak zijn leeg. “Het is voor ons heel zorgwekkend. De paar mensen die nog langskomen, vragen allemaal bezorgd naar wat er is gebeurd.” De bewoners van El Rosario proberen intussen op dezelfde manier door te gaan, zelfs al hangt de schaduw van de moorden over hun gemeenschap.

“Het verlies van Homero was een grote klap voor ons allemaal”, zegt Miguel Ángel Cruz, de coördinator van El Rosario. “Hij was een roerganger van de gemeenschap hier. Hij zette projecten op om de vlinders en het bos te beschermen, hij zorgde voor een internationale uitstraling van het reservaat. Op dit moment weten we nog niet goed hoe we zijn verlies moeten opvangen. We denken na over volgende stappen.”

Homero Gómez junior is er intussen niet gerust op. Zelf is hij pas negentien en student, maar voelt hij zich door de dood van zijn vader gedwongen om in diens voetsporen te treden. “Er is niemand die zijn rol kan overnemen, die de bossen effectief tegen illegale houtkap kan bestrijden en de gemeenschap kan organiseren zoals hij,” zegt hij.

Hij staart naar een kluitje vlinders naast een waterplas. “Ik wil me zelf graag op de bescherming van de bossen gaan richten, net als hij, maar ik heb de kennis en ervaring nog niet.”

Hij zucht. “Het is een grote verantwoordelijkheid. Er is maar één El Rosario.”

Lees ook:

De natuur als oorlogsgebied

De strijd om natuurbescherming verhardt. Steeds meer stemmen waarschuwen dat een te robuuste aanpak van natuurbehoud ook averechts kan werken.

Hoe Willem Geertman zijn liefde voor natuur met de dood bekocht

Elke week worden, ergens op de wereld, drie natuuractivisten vermoord. Natuurbeschermingsorganisaties beginnen een actie, om hen beter te beschermen. Over Willem Geertman, in 2012 vermoord op de Filipijnen, is een film gemaakt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden