Reportage Ontbossing

De schade gaat meestal voor de bosbrand uit

Het Amazonewoud herbergt een grote voorraad CO2, die in de atmosfeer komt als het gebied helemaal ontbost zou worden. Beeld AFP

Zet niet alle kaarten op het planten van bomen, zegt een bosexpert. Er moet ook geld naar nog ongerepte grote bossen. Want die nemen het meeste CO2 op.

Als er een grote rookpluim opstijgt boven het bladerdek van het Amazonewoud weet je het zeker: daar is weer een stuk bos weg. Maar er is ook veel dat je niet weet: hoe lang is het al weg? En: kan het ooit nog terugkomen? Bij een deel van de duizenden branden die deze weken waargenomen worden in het tropische regenwoud in Brazilië gaat het om grond die bij boeren in gebruik is en wordt schoongemaakt voor het volgende seizoen. Daar vond de ontbossing dus jaren geleden plaats. Bij andere branden gaan wel degelijk bomen in rook op, gekapt voor landbouwgrond en daarna droog genoeg geworden om door vuur te kunnen worden opgeruimd.

Maar zelfs daar begon de ontbossing eigenlijk al jaren eerder, zegt Tom Evans, die bij de Amerikaanse Wildlife Conservation Society het bosbeschermingsprogramma leidt. Regenwoud verliest door menselijke activiteiten geleidelijk aan kwaliteit. “Vaak begint het met het aanleggen van een weg. Dat kan zijn om ergens een mijn te beginnen of naar olie te boren. Dan komen de houtwinning en de landbouw. En voor je het weet is het landschap gefragmenteerd.”

En waar iedereen bang voor is als het gaat om het verdwijnen van grote delen van de Amazone, is op dat moment gedeeltelijk al gebeurd, ook waar de bomen nog overeind staan, schreef Evans samen met een aantal collega’s in het wetenschappelijke tijdschrift Nature Ecology Evolution.

Bewaar de intacte stukken

Bos dat niet meer intact is, levert voor de omgeving en voor de aarde als geheel niet meer de prestaties die onbeschadigd bos geeft. Het herbergt minder planten- en diersoorten. De omgeving wordt droger en warmer, en heeft meer last van overstromingen omdat het water van stortbuien niet meer wordt vastgehouden.

En terwijl intact bos het broeikasgas CO2 uit de lucht haalt en omzet in hout en andere biomassa, heeft beschadigd bos juist een deel van die voorraad laten vervliegen, daarmee bijdragend aan het klimaatprobleem. Wie de functies van het Amazonewoud wil behouden, en ook bijvoorbeeld die van de uitgestrekte boreale bossen in Canada, Noord-­Europa en Rusland, krijgt de meeste waar voor zijn geld, zegt Evans, als hij het besteedt aan het bewaren van juist de meest intacte stukken.

“We merken dat die over het hoofd worden gezien in de klimaatdebatten. De mensen concentreren zich op andere onderwerpen, zoals herbebossing. Hopelijk kan een deel van het beschikbare geld worden gebruikt om bedreigingen voor deze bossen af te wenden.”

Hoe nodig dat is, blijkt uit de cijfers in Evans’ artikel. Van het oorspronkelijke bos op aarde is de laatste drie eeuwen 35 procent verdwenen. Van het overblijvende bos, dat een kwart van de landoppervlakte van de aarde beslaat – 40 miljoen vierkante kilometer – is 82 procent aangetast door menselijke activiteit.

Bonn Chalenge

In 2011 werd op een conferentie in Duitsland de Bonn Challenge gelanceerd, een uitdaging aan de wereld om 150 miljoen hectare bos terug te brengen of te herstellen. Dat gaat niet allemaal per 2020 lukken, maar in totaal is er voor 140 miljoen hectare aan toezeggingen gedaan.

Ook daarvoor geldt dat de ene plaats meer waar voor zijn geld biedt dan de andere, zegt Robin Chazdon van de Universiteit van Connecticut in de VS. Vorige maand publiceerde ze in het vakblad Science Advances een inventarisatie van de meest veelbelovende locaties voor herbebossing in de tropen. Uit satellietbeelden en andere databestanden selecteerde ze een aantal ‘bosherstel-hotspots’. Dat zijn locaties waar herbebossing mogelijk is – er zijn bijvoorbeeld geen steden gebouwd, en het is niet te hoog of te nat om er te kunnen werken – en waar het toekomstige bos extra waardevol is, vanwege de biodiversiteit of bijvoorbeeld de CO2-opname. “Je moet niet op grote schaal geld ertegenaan gooien, je moet dit op grote schaal plannen”, concludeert ze.

Het Amazonewoud: niet de longen van de wereld, wel belangrijk

De branden in Brazilië wekken zorg tot op de hoogste niveaus. ‘Het regenwoud van de Amazone – de longen die 20 procent van de zuurstof van onze planeet produceren – staat in brand’, twitterde de Franse president Emmanuel Macron. Ook paus Franciscus gaf het Amazonewoud die eretitel: longen van de wereld. Maar dat zijn ze niet. De aanwezige planten en bomen in het gebied produceren veel zuurstof, maar er wordt net zo veel zuurstof verbruikt doordat microben afrekenen met bladeren die afvallen, takken die afbreken en bomen die afsterven.

Voor het broeikasgas CO2 is het gebied wel belangrijk, zegt Yadvinder Malhi, ecoloog aan de universiteit van Oxford in Engeland. Normaal gesproken is ook de productie en consumptie van dat gas in evenwicht in een oud en stabiel woud. Maar doordat de concentratie van CO2 is gestegen, groeien planten harder en neemt het bos dus een deel van dat overschot op. “Dat vertraagt het tempo van de klimaatverandering met zo’n tien procent”, zegt Malhi.

Ondertussen vertegenwoordigen al die bomen en planten wel een grote voorraad CO2 die in de atmosfeer komt als de Amazone de komende jaren helemaal ontbost zou worden. “Het komt overeen met vijf jaar de huidige uitstoot door fossiele brandstoffen.” Dat zou op een slecht moment komen: “Dan kunnen we de doelstelling om de temperatuur van de wereld niet meer dan 1,5 graad te laten stijgen, wel vergeten.”

Omgekeerd kan de wereld het regenwoud wel vergeten als het op aarde te warm wordt. Malhi publiceerde enkele jaren geleden in het vakblad PNAS modelberekeningen waaruit blijkt dat bij stijgende temperatuur het regenwoud later deze eeuw plotseling kan omslaan naar een met de seizoenen wisselend bos, dat minder CO2 bevat. Het mechanisme dat die ecologische kanteling in gang zou kunnen zetten: bosbranden.

Soms gaat het daarbij alleen maar om het helpen van bos dat toch wel terug zou komen. Want zelfs zonder overheidsingrijpen is ontbossing lang niet altijd definitief. Als boeren bijvoorbeeld uitgeputte landbouwgrond verlaten die ooit op het bos werd veroverd, kan naburig bos het gebied vaak weer terugpakken.

Chazdon: “Dat is een hele tak van wetenschap, de bos-transitietheorie. Kijk wat er is gebeurd in de VS en in Europa, daar is nu meer bos dan vroeger. En sommige gebieden in de tropen bevinden zich aan de andere kant van die transitie, zoals Vietnam of India.”

Adder tussen de bomen

Maar daar zit een adder tussen de bomen: bij dat bosherstel gaat het vaak om commercieel geëxploiteerd bos, van veel minder ecologische waarde dan het oorspronkelijke. In het Amazonegebied ontdekte Chazdon een groot aantal ‘herstel-hotspots’, maar als het om Brazilië gaat zit er meer muziek in het zwaar aangetaste regenwoud langs de kust van de Atlantische Oceaan. “Dat scoort hoog op alle punten. Er wordt al tweehonderd jaar ontbost, en wat er over is, is tamelijk versnipperd, maar er is nog niet veel biodiversiteit verloren gegaan. Dus de winst die je er kunt behalen is heel hoog. En dan heb je het over 40 miljoen hectare.”

Andere hotspots trof ze aan in Indonesië, China, Guinee en Madagascar. Tom Evans van WCS is ‘een fan’ van het werk van Chazdon, zegt hij. “Er kan enorm veel gedaan worden aan herstel en reparatie. Maar het duurt wel heel lang voor zo’n gebied weer helemaal zijn waarde terug heeft. Sommige elementen gaan snel, ander nemen honderden jaren in beslag. En we leven wel in de eeuw waarin we onze problemen moeten oplossen.”

Hij zal daarom blijven ijveren voor het in stand houden van ongerept bos. Paradoxaal genoeg gaan internationale hulpgelden daarvoor nu vooral naar landen waar ontbossing al flink heeft toegeslagen. Evans: “Die bedragen worden bepaald door te kijken naar het verlies van bos in het verleden, dat wil je ombuigen. Het betekent dat landen als Gabon en Suriname, die nog niet veel hebben verloren, niets krijgen. In februari hebben die ‘veel bos, weinig ontbossing-landen’ in Suriname een conferentie belegd en wij willen hen helpen om hun zaak te bepleiten.”

Lees ook:

Voor boeren is vuur vaak de enige optie

De oncontroleerbare branden in het Amazonegebied zijn een gevolg van falend politiek beleid, zeggen hoogleraren tropische bosecologie Pieter Zuidema en Marielos Pena Claros van de Wageningen Universiteit. 

De regering Bolsonaro is de meest verwoestende ooit

De Europese Unie moet de Braziliaanse regering strikt aan de afspraken houden, vindt de inheemse Sonia Guajajara. ‘We voelen ons bedreigd.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden