De otter of de eidereend, wie mag er blijven leven?

Nadat de otter vrijwel was uitgeroeid, werd het dier in Noorwegen beschermd en is nu weer goed vertegenwoordigd. Te goed, vinden sommigen. Beeld Eric Fokke

De beschermde eidereend valt in Noorwegen ten prooi aan otters. Er gaan daarom stemmen op om de otter af te schieten. Maar het roofdier is zelf óók beschermd.

Twee uur knalden de geweren en toen lagen er vijf dode otters op de kant. Een zucht van verlichting ging over de Noorse Vega-archipel. Al vele honderden jaren hebben de eilandbewoners een bijzondere relatie met eidereenden, waarvan ze het dons verzamelen waarmee de vogels hun nesten bekleden. Alles wordt in het werk gesteld om het de vogels zo aangenaam mogelijk te maken. Er staan huisjes om in te broeden en roofdieren worden verjaagd. De traditie is zo oud en typisch voor Vega, dat de archipel ermee op de Werelderfgoedlijst van Unesco belandde.

Die status wordt nu bedreigd, vrezen sommigen. Otters pakten vorig jaar minstens 170 eiders, meldt de Noorse publieke omroep NRK. “Deze ontwikkeling is beangstigend. De otter is een grote bedreiging voor de werelderfgoed-status”, zegt de burgemeester, die er overigens geen probleem in ziet om wél een omstreden zalmkwekerij pal voor de kust welkom te heten (zie kader onderaan de pagina).

Beeld Sander Soewargana

Voorstellen om Vega, of minstens delen daarvan, ottervrij te maken vinden steun. Ook van politieke partijen, waarvan er een ook de zeearend op de korrel wil nemen, omdat ook die weleens een eider verschalkt. Probleem is echter dat én de otter én de zeearend én de eidereend op de ‘Rode Lijst’ staan, en dus bedreigde soorten zijn en bescherming genieten.

Contact met mensen

Brynjar Harsvik is de jager die onlangs met een ontheffing van de provincie de vijf otters schoot. “De otter is sinds de jaren tachtig beschermd en doet het weer prima. Ik denk dat we op Vega al snel een otter op iedere kilometer kustlijn hebben. Ze gaan ze nu tellen, ze zullen verbaasd zijn.”

Harsvik schetst een ‘symbiose tussen mensen en eiders’, waarbij de vogels al eeuwen rust en bescherming bij de mensen zoeken. “Als wij dan niets tegen de otters doen, zullen de vogels denken dat het contract met de mensen geen stand houdt en vertrekken. We hebben 6500 eilanden in Vega. Als we twee of drie eilanden ottervrij houden, is dat geen probleem.”

Martin Eggen van Noorse Ornithologische Vereniging vreest echter dat het daar niet bij blijft: “Nu volgt een discussie, tot in het parlement aan toe, om de jacht op otters en arenden weer te openen. Dat is buiten proportie. Otters en eiders leven al duizenden jaren samen en wat op Vega gebeurt, is geen natuurlijke situatie en niet representatief voor de rest van de kust. Otters en arenden zijn niet de oorzaak van de afname van eidereenden in Noorwegen.”

Gedomesticeerd

Eggen zegt dat wat op Vega gebeurt niets met ecologie te maken heeft, maar alles met cultuur. “De eidereenden daar zijn gedomesticeerd, afhankelijk gemaakt van mensen. Wij zijn echt wel pragmatisch: als met een ontheffing heel af en toe een enkel dier wordt geschoten dat veel schade veroorzaakt, is dat geen probleem.”

Jiska van Dijk is otterexpert en verbonden aan Nina, het Noorse Instituut voor Natuuronderzoek. Zij gaat de otters op Vega tellen. “Nadat de otter beschermd werd, is het leefgebied flink uitgebreid, zowel langs de kust als in het binnenland, hoewel ten zuiden van Bergen en Oslo nog weinig otters voorkomen. We hebben niet veel data over de actuele hoeveelheid otters. We proberen inzicht te krijgen op basis van de aantallen dode otters die worden geregistreerd. Dat is een afnemend aantal. Ja, inderdaad, terwijl het verkeer toeneemt. Misschien verdrinken er ook een heleboel otters in visnetten zonder dat ze worden gemeld.”

Kun je ooit te veel otters hebben? “Dat is een managementvraag”, zegt Van Dijk. “Als je er nu vijf schiet, kunnen er volgend jaar weer nieuwe zijn. Het besluit kan dan zijn om permanent te schieten.”

Dat is precies wat jager Harsvik wil: “Ik denk dat we in Noorwegen jaarlijks 20 procent van de otter-populatie kunnen schieten, net als we met elanden doen. Maar misschien moeten we met 5 procent beginnen.”

Eidereenden zijn vrijwel over in Europa op de Rode Lijst beland en is dus een beschermde soort.

Rode Lijst

Dat zal de eidereend niet redden, zeggen zowel Van Dijk als vogelaar Eggen. Vrijwel overal in Europa nemen de aantallen eidereenden af en belanden ze op de Rode Lijst.

Eggen: “Afnames van 40 tot 50 procent en meer in de laatste twintig jaar. Enorm dus, hoewel het met soorten als papegaaiduikers en zeekoeten nog veel harder gaat.”

Eggen kan niet één oorzaak aanwijzen voor die neerwaartse spiraal. “Het is complex, het gaat vaak om verschillende problemen. Predatie kan bijdragen, maar ook verstoring en gescheur met bootjes en jetski’s langs de kust. Andere studies wijzen op afname van de kwaliteit en beschikbaarheid van voedsel door warmer en zuurder zeewater. Door mildere winters maken mosselen, die eiders graag eten, minder spierweefsel aan, waardoor ze de eenden minder energie opleveren.”

Jager Harsvik zal dat niet betwisten. “Dat kan. Maar hier op Vega spelen in ieder geval de otters de eiders parten. Hoeveel we er hier kunnen hebben, weet ik niet. Maar op enkele eilanden het liefst nul.”

De natuur zijn gang laten gaan, vindt Harsvik onverantwoord. “Dan wordt het absoluut chaos, we moeten beheren. Wij mensen zijn deel van het ecosysteem en kunnen niet alleen toekijken. Wij moeten een balans zien te vinden. Als wij nu tien of twintig otters schieten op Vega, betekent dat niets voor de otters in Noorwegen, maar heel veel voor onze eenden.”

Conflict over zalmkweker

Het bedrijf Mowi, voorheen Marine Harvest, ‘s werelds grootste zalmkweker, mag van het Noorse ministerie van milieu vooralsnog geen kwekerij bij Vega aanleggen. Er zou onvoldoende kennis zijn van de consequenties van een viskwekerij voor het werelderfgoed, de eidereenden en andere zeevogels.

Zowel de lokale als provinciale politiek ontstaken in woede. Maar de Noorse premier Erna Solberg stelde ze al snel gerust en zei dat werelderfgoed ‘een status is en geen bescherming’ en dat de zorg voor flora en fauna belangrijk is, maar niet ten koste hoeft te gaan van iedere economische ontwikkeling. Mowi en de burgemeester van Vega vertrouwen er dan ook op dat de kwekerij er toch komt.

Lees ook:

Hoe je schuwe otters lokt

In het Natuurpark Lelystad worden dieren gehouden die in Europa en Azië in het wild voorkomen, of -kwamen. Er zijn elanden, wisenten, herten, moeflons, zwijnen en bevers te zien. Als je geluk hebt: want de dieren hebben de ruimte en genoeg begroeiing om zich te verstoppen.

Noorse zalmkwekers lozen ongestraft verboden chemicaliën in zee - en de politiek kijkt toe

Noorse zalmproducenten overtreden massaal het verbod op lozingen van gif tegen zalmluis. Dat leidt tot massale sterfte onder garnalen. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden