ReportageOtters

De otter is terug, maar juich niet te vroeg: het verkeer is gevaarlijk en inteelt ligt op de loer

Otters laten zich vrijwel nooit zien, maar in Natuurpark Lelystad worden verkeersslachtoffers opgevangen die niet meer uitgezet kunnen worden.  Beeld Randy van Domselaar
Otters laten zich vrijwel nooit zien, maar in Natuurpark Lelystad worden verkeersslachtoffers opgevangen die niet meer uitgezet kunnen worden.Beeld Randy van Domselaar

De otter doet het goed in Nederland. Nadat hij was uitgestorven, leven hier nu weer zo’n 450 stuks. Helaas sterft één derde nog in het verkeer.

Op een mistige ochtend loopt Elze Polman (33) van de Zoogdiervereniging op stevige wandelschoenen door het natte gras. We zijn bij een beek in Voorst, Gelderland. Bij een bruggetje laat ze zich rustig naar beneden glijden en kijkt dan voorzichtig onder de brug. “Ja, hier liggen allemaal poepjes”, zegt ze, turend over een talud van beton.

Met een tak schuift ze een gedroogd drolletje naar zich toe, legt het in haar handen en ruikt er geconcentreerd aan. “Deze is oud. De typische, leverachtige geur is er bijna vanaf.” De stukjes vallen uit elkaar als ze eraan zit, maar aan de visgraten kan Polman zien dat het wel degelijk om een zogenoemde ‘spraint’ van een otter gaat.

Polman verzorgt bij de Zoogdiervereniging de coördinatie van het verspreidingsonderzoek naar otters. Zo’n honderd vrijwilligers in heel Nederland helpen om sporen te zoeken. Via dit netwerk kon Polman gemakkelijk achterhalen dat hier otters leven.

Jaar van de otter

Het is het ‘Jaar van de Otter’; uitgeroepen door de otterwerkgroep van de Zoogdiervereniging. Vrijwilligers proberen de aandacht te vestigen op dit bijzondere dier, dat was uitgestorven in Nederland, maar is geherintroduceerd.

In 1988 werd de laatste otter in Nederland doodgereden op de A7 bij Langweer (Friesland). Vanaf dat moment werden er nooit meer sporen van de dieren gezien. Het was bioloog en otterspecialist Addy de Jongh (64) die zich er hard voor maakte om de otter te herintroduceren. Hij reisde naar Letland en Wit-Rusland om eigenhandig dieren op te halen. In 2002 werden zeven wilde otters uitgezet in de Weerribben-Wieden, waaronder ook twee afkomstig uit Tsjechië en twee uit Zweden. De Jongh: “Al twee jaar later waren er voor het eerst jongen. Door DNA-tests uit de spraints wisten we dat zij het resultaat waren van een Zweeds mannetje en een Wit-Russisch vrouwtje. Later zijn er nog otters bijgeplaatst uit Oostenrijk en Tsjechië, omdat bleek dat twee mannetjes nogal dominant waren in de voortplanting en dat leverde inteelt op.”

Inteeltgevaar

De otters verspreidden zich al snel richting Friesland, maar ook richting het zuiden. In 2014 doken tot ieders verbazing exemplaren op bij de Nieuwkoopse Plassen, waar inmiddels een populatie zit die de kraamkamer vormt voor de rest van Nederland. Flevoland zit inmiddels ‘bomvol’, in de provincie Utrecht komen ze ook steeds vaker binnenwandelen. Het aantal otters in ons land wordt geschat op 450 exemplaren. Reden voor het ministerie om de subsidiëring van de DNA-testen die tot nu toe van elke otterspraint werden afgenomen, stop te zetten.

Toch is het niet voor niks het Jaar van de Otter. “We zijn er nog niet”, zegt Polman. “Elk jaar sterven zo’n 150 otters in het verkeer. Dat is een derde van de populatie.” Ook het inteeltgevaar blijft op de loer liggen. Polman: “De genetische variatie blijft klein. Uit het laatste onderzoek van Wageningen Universiteit blijkt dat het oké is, maar als er iets gebeurt waardoor er een groep wegvalt, hebben we een probleem.”

Ook Addy de Jongh wil niet te vroeg juichen: “De otter is eind vorig jaar van de Rode Lijst met bedreigde diersoorten gehaald. Daar was ik niet heel blij mee, ik vind het persoonlijk te vroeg. Hierdoor dreigt de aandacht vanuit het beleid te verslappen, waardoor er misschien minder subsidie komt voor de aanleg van ottertunnels en de aanpassing van visfuiken. Terwijl dat nog broodnodig is.”

Territorium

Met flinke stappen loopt Polman langs de oever. Sporen van otters zoekt ze niet zomaar ergens in het veld: het dier poept altijd op markante plekken om zijn territorium te markeren. “Als een otter langere afstanden aflegt, zwemt hij niet, maar loopt hij langs de oever”, vertelt ze. “Zo’n brug is een obstakel, maar ook een plek waar hij aan andere otters laat zien: hier zit ik.” Tegelijkertijd is zo’n brug vaak een plek waar otters doodgereden worden. “Dat otters zulke lange afstanden over land afleggen – soms wel 25 kilometer op een nacht – is ook de reden dat ze zo vaak slachtoffer worden in het verkeer. Want bij een weg zonder voorzieningen, moeten er vaak eerst één, twee of meer otters doodgereden worden, voordat er iets gebeurt.” Een van de doelen van de otterwerkgroep is om te voorspellen welke knelpunten otters gaan tegenkomen bij het vergroten van hun verspreidingsgebied en deze bij voorbaat te verhelpen.

Samenleven met een otter

Otterexpert Addy de Jongh leefde als student samen met een otter, om het zwemgedrag van de dieren te observeren. “Bioloog Hans Kruuk deed in Schotland onderzoek naar otters en had hulp nodig. In de tijd dat het al niet goed ging met de otter in Nederland, wilde hij onder andere weten hoeveel energie de dieren kwijtraken aan zwemmen, om beter te weten hoe ze zich kunnen handhaven. Ik snorkelde en dook in Schotland bij de otters, maar het lukte niet goed om het onderwatergedrag te onderzoeken. Op een gegeven moment was er een jonge otter waarvan de moeder was doodgeschoten door een stroper. Om Penny tam te maken ging ik zitten met vis in mijn borstzak, zodat ze over me heen moest rennen om het eruit te pakken. Langzaam brak het ijs en we werden steeds betere maatjes. Penny liep met mij mee over het instituut, ze zat vaak op mijn schouders met haar kop rustend op mijn hoofd, we speelden en ze ging mee in de auto en lag dan op het dashboard. Uiteindelijk heb ik in een verlaten Victoriaans privézwembad met haar gezwommen en met highspeedcamera’s goed kunnen kijken hoe ze zwom. Daarna was het tijd om te spelen, dat vond ze het leukst: dan klom ze op mij, pakte me bij mijn onderarm en moest ik haar als een stuk wasgoed het water in gooien. Dan was ze helemaal enthousiast.”

Dat de otter uitstierf, komt door een opeenstapeling aan factoren. Addy de Jongh: “Watervervuiling met giftige chemische stoffen, pesticiden en zware metalen werd hem noodlottig. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was de otter al bijna uitgestorven door de jacht – voor zijn pels, maar dat leidde tot een jachtverbod. In de jaren zestig verdronken veel otters verdronken in fuiken en vielen er veel verkeersslachtoffers. Ook de versnippering van het landschap werd een probleem, er waren nog maar weinig verbindingen tussen de leefgebieden waardoor mannetjes en vrouwtjes elkaar niet meer konden vinden. Inmiddels heeft de Ecologische Hoofdstructuur daar verandering in gebracht.”

Otterglijbaan

Polman knielt op de grond, trekt met haar hand wat gras opzij en haalt een aantal lege mosselschelpen tevoorschijn. “Ook dit kan een otter gedaan hebben”, zegt ze, een schelp omhoog houdend. “Maar de bruine rat doet dit bijvoorbeeld ook.” Het dieet van een otter bestaat overigens voor 80 tot 90 procent uit vis.

Even later wijst Polman op een zogenoemde ‘wissel’, een dierenpaadje. Het gras aan de oever ligt helemaal plat het water in. “Dit noemen wij een otterglijbaan.”

De otter is een schuw dier dat vooral ’s nachts actief is. Zo komt het dat biologen die zich al tientallen jaren met otters bezighouden, er nog nooit in levende lijve in Nederland één hebben gezien.

Ook Polman zag alleen otters in het buitenland, aan de westkust van de Verenigde Staten. Ze wijst op hoge rietpluimen aan de overkant van de beek. “Overdag liggen otters te rusten, vaak in het hol van een ander dier. Het zou zomaar kunnen dat er daar één zit, beschut tussen het riet.”

Lees ook:

Lichtpuntjes in 2020: met deze dieren gaat het wél goed

2020 had het jaar van de biodiversiteit moeten worden. Maar de top in het Chinese Kunming werd verdaagd en het regende sombere rapporten over de crisis in de natuur. Toch was er ook opbeurend nieuws.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden