De opmars van zuivelvervangers: planten worden de nieuwe melkkoe

Beeld Nanne Meulendijks

Ooit gold 'plantaardig' als een goedkoop alternatief voor zuivel. Nu niet meer: plantaardige melk is niet goedkoper, wel duurzaam en hip. De markt ervoor groeit.

Het is nu acht jaar geleden, zegt Debby van Velzen, dat ze veganist werd. En vier jaar geleden dat ze actief werd voor de Nederlandse Vereniging voor Veganisme, die een levensstijl promoot waarbij het gebruik van dierlijke producten wordt vermeden. Een veganist draagt geen wollen kleding of leren schoenen, eet geen vlees en drinkt geen melk.

"In die tijd heb ik alternatieven voor zuivel een enorme sprong zien nemen", zegt Van Velzen. "Daarvoor was sojamelk lange tijd iets wat je alleen in de natuurvoedingswinkel kocht. Totdat supermarkten het begonnen te verkopen. Het duurde niet lang voordat er steeds meer varianten kwamen, zoals amandelmelk en rijstmelk. Sojamelk met een smaakje. En er komen steeds meer nieuwe merken bij."

Nu gaat de geschiedenis van de plantaardige zuivelvervangers wel iets verder terug dan de acht jaar dat Van Velzen veganist is. Het Belgische Alpro maakt al sinds 1980 dranken en spreads die aangeprezen worden als een alternatief voor melk en boter van koemelk. Maar de keuze wordt steeds groter: koffieketen Starbucks biedt klanten inmiddels de keus uit vier verschillende melkvervangers, op basis van soja, kokos, amandel en havermout. En supermarkt Jumbo verkoopt sinds deze maand vier nieuwe plantaardige dranken van Becel.

Becel, voorheen vooral bekend van plantaardige margarine als alternatief voor roomboter, had nog geen melkvervanger in het assortiment. De dranken hebben op de verpakking een keurmerk dat uitdrukt dat dit product geschikt is voor veganisten en vegetariërs.

Cultuuromslag

Dat een groot merk als Becel zich profileert als vegan friendly, mag je 'een cultuuromslag' noemen, zegt Floris de Graad, directeur van de Vegetariërsbond. "Wij zien het aantal aanvragen voor het keurmerk in Nederland flink toenemen."

De motieven om een product als veganistisch te profileren, verschillen volgens De Graad. "In de Verenigde Staten wordt het vooral gevoed door het idee dat veganistisch eten gezonder is, in Europa ook door duurzaamheid."

Voorheen werden de plantaardige producten gepresenteerd als goedkoper dan de dierlijke variant, of als geschikt voor mensen die kampen met een koemelkallergie of lactose-intolerantie. Maar de nieuwste plantendrankjes (die om juridische reden op het etiket geen 'melk' mogen heten) van Becel gaan nu vergezeld van de slogan 'Planten zijn de nieuwe koeien'. In reclame wordt erop gewezen dat plantendrank zorgt voor de helft minder CO2-uitstoot dan koemelk en dus beter voor het klimaat is. 'Becel gelooft dat planten de toekomst zijn. Want een verschuiving naar meer plantaardig eten en drinken is beter voor de aarde en ook nog eens goed voor je.'

Voorwerk

Dat een merk als Becel met een plantenmelk op de markt zou komen, daar kon je eigenlijk op wachten, zegt consumptiesocioloog Hans Dagevos van Wageningen University. "Het voorwerk van Alpro en anderen heeft de markt klaargemaakt voor spelers als Unilever, die geen positie hebben in het schap met zuivelvervangers."

Bovendien, zegt Dagevos, is een groeiend aanbod van plantenmelk ook een logisch vervolg op de vleesvervangers. Die nichemarkt groeit, heeft inmiddels een aandeel van ongeveer 2 procent, wat fabrikanten optimistisch stemt over de kansen voor soja-, amandel- of havermelk. "Al zal het marktaandeel in de zuivelmarkt als geheel vooralsnog klein zijn."

Volgens ProVeg, een internationale stichting die veganistisch eten wil bevorderen, is de wereldwijde omzet van plantaardige melk in zes jaar tijd verdubbeld. En uit een enquête die de Amerikaanse voedingsreus Cargill deze zomer hield, bleek dat de helft van de Amerikanen naast zuivel ook zuivelvervangers consumeert. In Nederlandse supermarkten zou - volgens ProVeg - de omzet van plantaardige melk in 2017 zijn gestegen met 6,6 procent, maar exacte cijfers over een marktaandeel ontbreken.

De Nederlandse Zuivel Organisatie weet evenmin hoeveel melkvervangers Nederlanders kopen. "Wij hebben geen cijfers voorhanden over dergelijke dranken", zegt woordvoerder René van Buitenen. Wél wil hij graag iets kwijt over de marketingcampagne van Becel. "Makers van plantaardige producten willen maar al te graag meeliften op de naam en beleving van melk. Ze zien hun producten daarom graag naast melk in het zuivelschap staan. Maar melk is een natuurproduct, afkomstig van de koe. Zo'n product kun je niet namaken. Dat zie je aan plantaardige drinks: ze hebben veel bewerking nodig en zijn qua smaak en voedingswaarde niet te vergelijken met melk. Melk is een natuurproduct dat veel voedingsstoffen bevat. Het is onlosmakelijk verbonden met het Nederlands dieet."

Van Buitenen haalt het Voedingscentrum aan, dat stelt dat van zuivel duidelijke gezondheidseffecten zijn aangetoond, terwijl dat voor de plantaardige alternatieven niet geldt. "Melk bevat van nature een groot aantal voedingsstoffen die we dagelijks nodig hebben, zoals calcium, vitamine B2 en B12, vitamine A en eiwit. Daarnaast hebben melk en zuivelproducten een beschermende rol bij welvaartsziekten."

De vitamines die van nature in koemelk zitten, voegen producenten als Alpro en Becel aan hun plantendrinks toe. En hetzelfde Voedingscentrum dat zuivelman Van Buitenen aanhaalt, stelt dat sojadrink beter voor het milieu is dan koemelk: "Voor de productie van sojadrink is minder land en water nodig dan voor de productie van koemelk. Ook is de uitstoot van broeikasgassen en meststoffen minder bij de productie van sojadrink."

Minder gecompliceerd

Onderzoeker Hans Dagevos denkt dat de opmars van melkvervangers weleens sneller kan gaan dan die van vleesvervangers. "Een alternatief voor zuivel ontwikkelen is een stuk minder gecompliceerd dan een biefstuk of een lamsbout nabootsen. De plantaardige kwark, yoghurt of drinks zijn nu al goede variaties op het vertrouwde thema. Dat kan alleen maar beter worden naarmate ze meer kwaliteit en een eigen karakter krijgen."

De markt is alvast in beweging: zuivelgigant Danone, dat door overnames nu ook eigenaar is van Alpro, heeft dit voorjaar aangekondigd dat het veganistische yoghurt zal introduceren in het assortiment van Activia en Actimel. De top van Danone verwacht dat het wereldwijde marktaandeel voor zuivelvervangers jaarlijks met 50 procent zal groeien. Wel zijn de plantendrinks vooralsnog flink duurder dan koemelk: de nieuwe amandeldrink van Becel kost bij Jumbo 2,79 per liter. Dat is het dubbele van de huismerkversie, en bijna het driedubbele van een liter biologische halfvolle melk.

De opkomst van de melkvervangers loopt parallel met een daling van de zuivelconsumptie. Toch denkt René van Buitenen van de Nederlandse Zuivel Organisatie niet dat er een oorzakelijk verband tussen die twee ontwikkelingen bestaat. "Het is meer te wijten aan de toegenomen consumptie van leidingwater."

Debby van Velzen van de Nederlandse Vereniging voor Veganisme haalt ondertussen haar hart op in de supermarkt. "Veganisten genieten nu ook van vegan cornetto, vegan kwark en vegan roomijs. En wat ook opvalt, is de enorme keuze. Er komen steeds meer nieuwe merken bij en huismerken omarmen de groeiende vraag naar deze producten. Zelfs bij discountsupers als Aldi en Lidl heeft sojamelk een plek veroverd."

Vervangers voor koemelk volgens stichting ProVeg

Amandelmelk
Bevat minder calorieën en minder eiwit dan koemelk. Door de vlokkerige textuur minder geschikt voor in de koffie.

Cashewmelk
Smaakt lichtelijk naar noten en is geschikt om mee te koken

Kokosmelk
In calorieën vergelijkbaar met magere koemelk, geschikt om mee te koken

Hazelnootmelk
Bevat meer calorieën en minder eiwitten dan andere notenmelk, wel veel vezels die goed zijn voor de spijsvertering.

Hennepmelk
Heeft een notige smaak en bevat veel Omega 3-vetzuren die beschermen tegen hart- en vaatziekten.

Macadamiamelk
Niet breed verkrijgbaar en bevat erg weinig eiwitten en koolhydraten. Naar verluidt lekker in desserts.

Havermelk
Heeft meer vezels dan andere plantendrinks maar ook veel meer suiker. Geldt als een van de voornaamste koemelkalternatieven.

Rijstmelk
Bevat geen gluten, soja en noten en is dus geschikt voor consumenten met een allergie.

Sojamelk
Lijkt van samenstelling het meest op koemelk en is breed verkrijgbaar in varianten met smaken als vanille en chocola. De teelt van sojabonen geldt als tamelijk milieuonvriendelijk.

Speltmelk
Zoet van smaak maar niet geschikt voor mensen met een glutenintolerantie.

Lees ook:

Veganisme redt de wereld... of toch niet?

Wie dierlijke producten afzweert en overgaat op plantaardig voedsel om het klimaat te redden, moet vooral met kennis van zaken gaan winkelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden