De openbare orde verstoren is voor actiegroep Extinction Rebellion de enige manier

Beeld Phil Nijhuis

De Britse beweging Extinction Rebellion krijgt internationaal navolging. Deze activisten verstoren de openbare orde en eisen klimaatrevolutie. Wat is dit voor een groep? Trouw keek mee bij de Nederlandse tak.

“Lijmen, nu!", brult een man. Hij rent naar de deur van het hoofdkantoor van Shell in Den Haag. Een fractie later zit hij op de grond tegen de glazen pui. Hij heeft zijn hand eraan vastgeplakt. Tien mede-activisten doen hetzelfde. Anderen spuiten graffiti op de ramen, in felle kleuren: 'Leugens', 'Bloed'.

Het is vrijdag 19 april, tien voor tien 's ochtends. Zo'n veertig activisten arriveren met gekleurde vlaggen en folders. Een handjevol draagt groene hesjes. Het gezelschap, waaronder veel (internationale) studenten, barst in Engelstalig gezang uit. Ze zingen, vrij vertaald: 'Ik hoor de stem van mijn klein-kleindochter. Zij zegt: het is tijd voor klimaatrechtvaardigheid.' Iedereen kent het lied.

Deelnemer Shikhar Agarwal (22) zingt luidkeels mee. Hij zwaait ondertussen met een bamboestok, waar drie vlaggetjes van Extinction Rebellion (afgekort tot XR) aan wapperen. Agarwal meldde zich vrijdagochtend om zeven uur bij café De Utopie in Den Haag om mee te doen met de gecoördineerde actie van deze nieuwe groepering. "Er moet wat gebeuren aan het klimaatprobleem", zegt hij. "Burgerlijke ongehoorzaamheid is nog de enige manier om iedereen wakker te schudden."

Vanuit dat idee deed Agarwal, afkomstig uit India en in Nederland student milieukunde, mee aan meerdere acties van de groep. Zo nam hij deel aan 'die-ins'. In de praktijk betekent dat: activisten gaan samen op straat liggen, alsof ze dood zijn. Verder doet XR aan korte straatfeesten en 'zwermblokkades', die het verkeer ontregelen, voor een minuut of tien. Ook was er een rouwstoet voor het klimaat; de groep vreest het uitsterven van alle levende soorten op aarde, als er geen groene revolutie uitbreekt. 'Klimaatverandering is massamoord', staat er op een spandoek voor het Shell-kantoor. Bij de eerste actie, de 'verklaring van rebellie', gooiden de jonge activisten nepbloed op straat. "Het bloed van onze kinderen."

Extinction Rebellion tijdens een actie bij het Shell hoofdkantoor in Den Haag. Beeld Phil Nijhuis

Al die nieuwe vormen van protest heeft de Nederlandse groep niet zelf bedacht. De Nederlandse activisten kopiëren wat duizenden geestverwanten de laatste weken in het Verenigd Koninkrijk doen. Daar werd de XR-beweging uitgevonden. De groep kwam voort uit de milieubeweging die na jarenlange klimaatmarsen en petities vaststelde: er verandert niets. Door over te gaan op geweldloze ontregeling, wil XR eisen kunnen stellen aan de politiek. Zo wil de beweging van elk land een 'Deltaplan klimaat', dat de uitstoot van broeikasgas voor 2025 laat kelderen. Daarbij moet de politiek een 'Burgerkamer' laten meepraten, is de wens.

Tot onderhandeling is het niet gekomen. Zeker niet in Nederland, waar de groep met enkele honderden deelnemers klein te noemen is. In het Verenigd Koninkrijk is XR inmiddels wel een begrip. De groep weet het klimaat, tussen alle fixatie voor brexit door, hoger op de agenda te krijgen. De media verslaan de acties, die Londen ontregelen, uitgebreid. Daarbij poogt Roger Hallam, een van de grondleggers van XR, op tv uit te leggen waarom hij verstoring van de openbare orde verdedigbaar vindt voor het klimaat. De laatste weken ontregelt de groep met duizenden deelnemers de openbare orde met 'die-ins' en blokkades bij bruggen en gebouwen. Vorige week werden meer dan 200 klimaatactivisten van XR opgepakt wegens ongeregeldheden in de Engelse hoofdstad.

Bij Shell in Den Haag liep de actie vrijdag ook uit op arrestaties. De politie, die met vijftien auto's uitrukte, keek het zeker een uur aan. Tegen het middaguur hielden agenten twintig activisten aan. Twaalf wegens 'vernielingen'. Acht anderen gehoorzaamden de politie niet. Een woordvoerder van Shell laat achteraf weten: "Ook wij vinden dat nu actie nodig is tegen klimaatverandering. Daarom staat Shell volledig achter het Klimaatakkoord van Parijs. We zijn vastbesloten zowel onze eigen CO2-uitstoot aan te pakken als die van onze klanten helpen te verminderen. De acties van deze demonstranten veranderen hieraan niks." Shell deed vrijdag gelijk aangifte wegens vernieling (in elk geval door graffiti en lijm).

Beeld Phil Nijhuis

Er hing een energieke en inspirerende sfeer, zo kijken de activisten er zelf op terug. Een kleine groep kan de maatschappij veranderen door de openbare orde te verstoren, schrijft Tiem van der Deure van de organisatie in een e-mail. Het idee is dat een maatschappelijk systeem kantelt als 3,5 procent van de burgers actief verandering opeist. Van der Deure stelt dat burgerlijke ongehoorzaamheid 'een gerechtvaardigd, noodzakelijk en effectief antwoord kan zijn op de crisissituatie waarin we ons bevinden'. Met die crisissituatie doelt hij op de gevolgen van klimaatverandering. Die kan in een stroomversnelling belanden, vreest de groep. De leden van XR zijn vaak omgekeerde klimaatsceptici. Ze vinden niet dat het klimaatprobleem overdreven wordt, maar juist onderschat.

Provocerend, maar geweldloos

XR hecht behalve aan het klimaat veel waarde aan diversiteit en inclusiviteit. Iconen van historisch verzet, zoals Ghandi en Martin Luther King, worden door de beweging als inspiratiebron genoemd. De beweging zegt een 'filosofie' te hebben, geen algemeen geldende standpunten. De klimaatactivisten werken grassroots, dus zonder gestructureerde organisatie. Niemand kan namens XR het woord voeren. Toch zijn er wel internationaal geldende uitgangspunten. Als gedeelde missie geldt: 'Het vuur van een creatieve opstand aansteken, én brandend houden, om de noodzakelijke veranderingen in ons politieke, economische en sociale landschap teweeg te brengen'.

Het bekende Zweedse klimaatmeisje Greta Thunberg (16) is fan van de beweging - en omgekeerd. Zelf is Thunberg de bedenker van het 'klimaatspijbelen'. Tijdens een gepland bezoek aan Londen deze week wil ze meedoen aan een rebellenactie. Ook andere grote namen uit het wereldje van klimaatactivisme spreken hun steun uit voor de geweldloze, maar provocerende aanpak van XR. De Britse econoom Kate Raworth, een pleitbezorger van duurzaamheid, was trots dat juriste Fahana Yamin haar boek 'Donut Economics' vasthield toen ze in Londen in de boeien werd geslagen. Ook Yamin, die zich richt op klimaatzaken, lijmde zichzelf daar vast aan het Shell-kantoor. Ook de Canadees-Amerikaanse activist Naomi Klein juicht de ontregelende protestacties toe.

Volgens coördinator Egbert Born (52) van de Nederlandse XR-tak heeft de beweging een aantrekkingskracht op mensen die nooit eerder aan klimaatactie meededen. Er zijn wel connecties, met de kring van klimaatactivisten bij Fossielvrij en Code Rood. "Het zijn in elk geval mensen die een stap verder willen gaan dan een klimaatmars", zegt Born. "Ze willen op een rebelse of creatieve manier actie eisen." Er zijn ruim tien lokale netwerken. Communicatie en overleg verloopt online. Een woordvoerder van de landelijke politie laat weten dat bij acties de lokale 'driehoek' besluit welke maatregelen daartegen volgen. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid is daarbij betrokken, omdat het activisme als 'internationaal' wordt aangemerkt.

"We doen dit allemaal niet om mensen pissig te maken", zegt Kathi Elshorst op een bijeenkomst bij de Universiteit Utrecht, eerder deze maand op een vrijdagavond. Daar is een wervingsactie gaande, bedoeld om nieuwe activisten bij de beweging aan boord te krijgen. "Het moet leuk zijn", zegt Elshorst. Er gaan inschrijfformulieren rond in het zaaltje vol studenten en geïnteresseerden. Vraag één op de lijst is: wil je meedoen met onze geweldloze acties? Twee keuzes: 'Ja en ik ben bereid om zo nodig gearresteerd te worden'. Of: 'Ja, maar ik wil niet gearresteerd worden'.

Beeld Phil Nijhuis

Dat laatste kan heel goed, aldus Elshorst. Zeker niet iedereen bij XR hoeft zich vast te plakken aan kantoorpanden. "Voor iedereen die wil helpen is er een rol." Er zijn mensen nodig die voorbijgangers inlichten over het klimaatprobleem. Andere leden kunnen zich richten op: logistieke klusjes, de sfeer goed houden. "Koekjes uitdelen aan mensen die bij een blokkade moeten wachten", zegt Elshorst. Het beeld dat XR alleen maar bestaat uit rauwdouwers die de bak in draaien klopt volgens haar niet. De 'die-ins' (het nepdood op straat liggen) moeten voorbijgangers alarmeren, maar leiden niet tot politieoptreden. Ook ouderen en jongeren zijn welkom bij de organisatie.

Ruimte voor rouw

Op de wervingsavond in Utrecht is Agarwal ook aanwezig. Hij zegt dat hij bij XR betrokken raakte na, wat hij noemt, een klimaatdepressie. "De ernst van het probleem drong tot mij door. Ik voelde me radeloos." Hij werd moe van mensen die "hoopvolle praatjes" houden, zet Agarwal. "Mensen die blijven zeggen dat het probleem wel overgaat, door techniek of ander gedrag van burgers, die vormen volgens mij zelf het grootste probleem." Volgens XR is er sprake van collectieve ontkenning van de ernst van de klimaatproblematiek. Alleen door een systeemverandering, een heel andere ordening van economie en maatschappij, ziet Agarwal het nog goedkomen met het klimaat. "Doordat ik bij XR het eerlijke verhaal kan vertellen, overwon ik mijn depressie."

Het is tijd voor een minuut stilte, zegt Agarwal in het zaaltje van de Universiteit Utrecht. De organisatie heeft de twintig aanwezigen zojuist uitgebreid verteld over de potentiële gevaren van klimaatverandering. "Bij Extinction Rebellion is er ruimte voor rouw." De mannen en vrouwen, twintigers en dertigers, zijn muisstil. Een enkeling sluit de ogen. Bij de zingende en brullende protestgroep, vrijdag voor de deur bij Shell, duiken diezelfde gezichten op.

Het logo van Exinction Rebellion. Beeld -

De tijd raakt op

De hippies hadden hun 'peace-teken', de leden van XR hebben hun eigen ronde symbool. De zes vlakken verwijzen naar de 'zesde massa-extinctie', het uitsterven van soorten op aarde die volgens de beweging nu ingezet is. Daarnaar verwijst de naam Extinction Rebellion (Uitstervingsrebellie) ook.

In het logo staat een gestileerde zandloper. De tijd raakt op, moet die onderstrepen. Alleen met snelle systeemveranderingen kan het klimaat worden gered, denken de leden. Ze voelen zich hierin gesteund door recente waarschuwingen van het VN-klimaatpanel IPCC.

Het groepssymbool werd in 2011 gemaakt in Londen door ESP, een vormgever van wie de identiteit geheim gehouden is.

Lees ook:

Klimaatspijbelaars: ‘Niemand heeft invloed op wat wij beslissen’

Na het succes van Youth For Climate bieden milieuclubs en politieke partijen hun diensten aan. De jongeren blijven liever onafhankelijk. ‘Niemand heeft invloed op wat wij beslissen.’

Nederlandse klimaatspijbelaars te braaf. ‘Ze moeten meer een ‘fuck-you-mentaliteit’ hebben’

Ook Nederlandse scholieren demonstreren voor een beter klimaatbeleid. Maar daar mag wel een tandje bij, vindt Anuna De Wever, aanvoerder van de Belgische klimaatjongeren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden