InterviewDiederik Samsom

De Oekraïne-oorlog zal de duurzame energietransitie versnellen, denkt Diederik Samsom

Diederik Samsom, kabinetschef van Eurocommissaris Frans Timmermans (Klimaat) en oud-PvdA-leider. Beeld Werry Crone
Diederik Samsom, kabinetschef van Eurocommissaris Frans Timmermans (Klimaat) en oud-PvdA-leider.Beeld Werry Crone

Vanwege de Russische aanval op Oekraïne wil Europa versneld overstappen van gas en olie op schone energie. Tijdens eerdere crises klonk dat voornemen ook al. Maar het gebeurde niet. Volgens Diederik Samsom, EU-klimaatchef, kan de versnelde verduurzaming nu wél slagen.

Frank Straver

Sinds het uitbreken van de oorlog klinkt tussen de opeenstapeling van zwartgallig nieuws een groene voorspelling: dit lijkt het moment voor doorbraken richting een duurzame energievoorziening. De tienpuntenplannen voor een schonere energiemix en besparing op gasverbruik vliegen zowel consumenten als bedrijven om de oren.

Europese leiders, op hun beurt, stimuleren dat. Zij willen de kas van Rusland niet langer spekken, dus hopen ze zo snel mogelijk de importafhankelijkheid van olie en gas te laten kelderen. Dat kan door die fossiele brandstoffen elders in te kopen, maar liever nog zet de Europese Commissie in op besparing en alternatieve, schone energiebronnen.

“De kortste klap om van Russisch gas af te komen is het inkopen van LNG, vloeibaar gas, uit het Midden-Oosten”, zegt Diederik Samsom. “Dat is nog steeds fossiel gas. Maar kijk je een paar jaar verder, dan kunnen we in Europa echt grote stappen gaan zetten met energieproductie uit windmolens, zonnepanelen”, zegt de oud-PvdA-leider die zich als Europees klimaatchef inspant voor de uitvoering van de Green Deal van Frans Timmermans.

Snel de gaskraan dicht en groene energie benutten. Velen voelen ervoor, gemotiveerd door de oorlogssituatie. Is het wel realistisch, gezien de trage en moeizame energietransitie?

“Het is moeilijk om te zien als je er middenin zit, maar de laatste vijf jaar is de klimaattransitie al stukken verbeterd. Er worden records gebroken met de installatie van zonnepanelen en windmolens. De groei zet door, de prijzen van schone energiebronnen dalen. De Oekraïne-oorlog, hoe triest die aanleiding ook is, zal deze duurzame trend versnellen. De wens om onafhankelijker te worden van Russische fossiele energie was er na de annexatie van de Krim in 2014 ook. En in 2009, toen Rusland de gastoevoer dichtkneep om Oekraïne onder druk te zetten evengoed. Het grote verschil is: nu, sinds de laatste paar jaar, beschikken we over de duurzame technologieën. Die kunnen, zeker met de hoge olie- en gasprijzen, goed concurreren. Het is daarom echt aannemelijk dat EU-landen groene energie in de komende jaren sneller kunnen opschalen als gevolg van de oorlog en ontstane energiecrisis. De trein van de energietransitie reed al, maar nu komt er extra vaart in.”

De VS stellen simpelweg een boycot in op gas en olie uit Rusland. Kan Europa dat voorbeeld niet volgen?

“De situatie van de VS is niet vergelijkbaar met die van de EU, waar landen gemiddeld voor 40 procent afhankelijk zijn van gas uit Rusland. Amerika heeft ruime eigen voorraden van olie en gas waardoor het zich een boycot kan permitteren. Europa heeft ook wel wat beschikbare velden, zoals bijvoorbeeld in Duitsland en Roemenië. Maar dat houdt niet over, als we even de discussie over het opendraaien van de gaskraan buiten beschouwing laten. Als Europa zullen we daarom moeten inzetten op een tijdelijke extra invoer van vloeibaar aardgas en versnelde benutting van wind- en zonne-energie. Dat vergt nog wel lange bouw- en subsidietijden. De zuinige omgang met energie is daarom een zeer belangrijke optie om snelle vooruitgang te boeken. Vooral het lager draaien van de verwarming, van 20 naar 18, of het uitzetten van verspillende apparatuur kan in een handomdraai.”

Van Den Haag naar Brussel

Samsom (1971) is sinds 2019 kabinetschef van Eurocommissaris Frans Timmermans (Klimaat). Hij spant zich daarbij in voor de Europese Green Deal, die zich richt op een duurzame energie en een schoon leefmilieu. Tussen 2012 en 2016 was Samsom fractievoorzitter en politiek leider van de PvdA in Den Haag. Hij vertrok toen hij de strijd om het lijsttrekkerschap bij de PvdA eind 2016 verloor van Lodewijk Asscher. Samsom, die zijn carrière begon bij Greenpeace, bleef actief in de duurzame energiesector. Bij het Nederlandse Klimaatakkoord onder leiding van Ed Nijpels (VVD) was Samsom voorzitter van de klimaattafel voor gasloze woningen.

Het streven om de afhankelijkheid van Rusland af te bouwen door schone energie te benutten lag er al zeker tien jaar. Is er te lang getreuzeld?

“Dat is achteraf altijd zo’n lekker makkelijke constatering, waar we niets mee opschieten. Interessanter is het om te kijken: waarom is er een achterstand met de diversificatie en verduurzaming van de energiemix, wat zegt dat ons? Het vertelt vooral hoe snel en gunstig de prijzen van duurzame energie zich ontwikkeld hebben. Kijk even terug naar het Russische conflict met Oekraïne in 2009. Toen kostten windmolens op zee 160 euro per megawattuur, tegenover 40 euro per megawattuur voor steenkoolenergie. Inmiddels ligt dat nogal even wat anders. Offshore wind kan ontwikkeld worden voor een prijs van 35 euro per megawattuur, dat prijst kolenstroom van 80 euro per megawattuur uit de markt. Met andere woorden: op dit moment is er geen enkel excuus meer om niet versneld te verduurzamen. We hebben de alternatieven en de prijs is aantrekkelijk.”

Maar toch klinkt ook de roep, uit de industrie: laat de kolencentrales harder draaien, dat vervangt het Russische gas waar we vanaf willen.

“Dat zie je inderdaad gebeuren. Niet alleen klinkt er, in meerdere Europese lidstaten, die oproep voor inzet van kolencentrales, het gebeurt al. Vanwege de hoge gasprijs is het opeens weer financieel aantrekkelijk voor energiebedrijven om steenkolenstroom te produceren. Dat klinkt zorgelijk, omdat kolen pakweg dubbel zoveel CO2 uitstoot als gas. Maar het hoeft geen drama te zijn. Aardgas werd steeds als transitiebrandstof gezien, als tijdelijke oplossing in de overgang naar volledig duurzame energie. Gas zou voor vijftien jaar een soort brugfunctie vervullen. Wanneer gas zo schaars en duur is dat kolencentrales toch nog enkele jaren gaan draaien, dan kunnen we vandaaruit mogelijk in één keer naar de duurzame energiebronnen springen. Op die manier komt de transitierol van aardgas te vervallen.”

Maar wacht even: aardgas kreeg, samen met kernenergie, toch juist het Europese label duurzaam opgeplakt?

“Dat gebeurde in de financiële regels voor steungeld in de coronacrisis, de taxonomie. Daarbij kregen aardgas en nucleaire energie inderdaad de status hernieuwbaar. Maar kijk even wat er nu gebeurt: aardgas krijgt een dreun uitgedeeld. Kernenergie krijgt overigens voorlopig juist vleugels, als gevolg van de oorlog in Oekraïne, want EU-lidstaten zullen niet zomaar hun kerncentrales sluiten. In Duitsland zie je zelfs dat De Groenen zeggen: die laatste 4 gigawatt aan nucleaire capaciteit gaan we toch nog niet sluiten. Want Duitsland heeft ook al ‘nee’ gezegd tegen de Russische gaspijp Nord Stream II. En de kolencentrales doet het land ook in de ban. Je kunt niet alle bronnen van energie afserveren. Dan komen mensen zonder energie te zitten.”

Diederik Samsom. Beeld Werry Crone
Diederik Samsom.Beeld Werry Crone

Het Internationaal Energie Agentschap riep burgers op: help met het mijden van Russisch gas, door thuis zuinig met energie te zijn. Helpt dat echt?

“Miljoenen druppels op een gloeiende plaat zullen die plaat afkoelen. Dus ja, dat helpt. Als huishoudens collectief de verwarming lager zetten, draagt dat bij aan de oplossing. Mocht de situatie echt nijpend worden, met tekorten aan gas, dan zal wel bekeken moeten worden of er grote fabrieken die aardgas gebruiken, tijdelijk uit kunnen zodat mensen thuis niet in de kou komen te zitten. Dat ligt nu niet voor de hand, want gelukkig hebben we een vrij milde winter achter de rug. De gasvoorraden zijn daardoor niet leeg. Wel is het zaak dat Europa, om klaar te zijn voor de volgende winter, alle gasbuffers in de bodem weer optimaal vult.”

Minister De Jonge (Wonen) zei dat gasloos wonen ‘urgenter dan ooit’ is. Tegelijk komt er nu weinig van terecht. Gaan de oorlog en gascrisis daar iets aan veranderen?

“Dat kan snel gaan hoor. De ontwikkeling van windenergie schoot ook jarenlang niet erg op. Toen kwam er een doorbraak en ging alles in een stroomversnelling. Bij zonnepanelen net zo. Als het gaat om gasloze huizen kan de omslag ook vlot gaan. Het is merkbaar dat de interesse in de aanschaf van warmtepompen en zonnepanelen sterk toeneemt, door de hoge gasprijs. In Nederland worden jaarlijks 400.000 cv-ketels vervangen. Tot nu toe nemen mensen dan meestal ‘gewoon’ weer een gasketel. Want voor een warmtepomp is vaak isolatie nodig, dus een verbouwing. Sinds kort is er een aantrekkelijke tussenoplossing bijgekomen: de hybride warmtepomp [op elektra en alleen bij strenge vorst op gas, red.]. Daarvoor is zware isolatie meestal niet nodig. Deze ontwikkelingen kunnen ervoor zorgen dat de gasboiler niet meer de logische optie is. En dan hebben we het niet alleen over de verwarming van huizen, maar over gebouwen in het algemeen. Denk aan ziekenhuizen, scholen en kantoren. Kijk, dan telt het aandeel duurzaamheid flink op.”

De energiecrisis doet denken aan de oliecrisis van de jaren zeventig. De prijzen gaan sky high, onzekerheid domineert. Destijds sprak Joop den Uyl het land toe: Nederlanders zouden op luxe moeten inleveren. Wat zou de boodschap aan het land nu zijn?

“Die boodschap zou niet zo somber hoeven te zijn, als Rutte nu Nederland toe zou spreken over de energiecrisis. Natuurlijk, we zitten in een ernstige situatie, gezien de oorlog en de dreigende recessie. Maar als het gaat over hoge prijzen van olie en gas en dreigend energietekort, dan is de boodschap er een van perspectieven. We beschikken over alternatieve technieken, die ook nog eens aantrekkelijk zijn. We hebben elektrische auto’s, om collectief op over te kunnen gaan stappen, de grote automerken stomen zich klaar. Voor steeds meer mensen worden zonnepanelen en warmteboilers bereikbaar. De boodschap van nu zou zijn: we zetten de schouders onder duurzaamheid.”

Lees ook:

Samsom: Compenseer alleen minima met energieprijzen en investeer in duurzame oplossingen

Generieke compensatie van hoge fossiele energieprijzen is geen optimale oplossing voor de gascrisis, zegt EU-topambtenaar voor klimaat Diederik Samsom. ‘Investeer in isolatie van huizen en duurzame techniek.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden