Interview

De nieuwe ‘inconvenient truth’: dijken ophogen is noodzakelijk klimaatbeleid

De Afsluitdijk Beeld anp

De meeste aandacht op de VN-klimaattop in Polen, die vandaag begint, zal uitgaan naar het tegenhouden van de klimaatverandering. Maar dat is niet genoeg, zegt Patrick Verkooijen, directeur van een nieuw topinstituut voor klimaatadaptatie. Huizen moeten sterker, dijken hoger, gewassen droogtebestendig.

Patrick Verkooijen (49) zit in zijn Rotterdamse kantoor. Etage 23, glas rondom. Leegte domineert de ruimte, drukte de agenda's. Verkooijen heeft een uurtje. "Dat het Klimaatakkoord van Parijs in 2015 werd gesloten is een succes", brandt de directeur los, in dit net geopende Global Center on Adaptation van de Verenigde Naties, dat behalve hier in Rotterdam ook in Groningen zetelt. Met zijn vingertoppen geeft hij een korte roffel op tafel. "Fantastisch, dat Parijse akkoord", herhaalt hij. Hier hangt een 'maar' in de lucht.

Daar is-ie al. "Maar alle aandacht na 'Parijs' is alleen uitgegaan naar het tegenhouden van klimaatverandering", zegt Verkooijen. "Vooral door productie van schone energie." Het klinkt bijna als verwijt. Érgens is dat het ook. Uiteraard, energie uit wind, water, bodem en zon zijn keihard nodig. Ze moeten fossiele brandstoffen olie, gas en kolen met al hun broeikasgas uitbannen, beaamt Verkooijen. 

Patrick Verkooijen, directeur van het Global Center on Adaption van de Verenigde Naties. Beeld -

"Tegelijk mogen we onze ogen niet sluiten voor de realiteit.” De wereld ligt totaal niet op koers om de opwarming op 2 graden te houden, zei het VN-klimaatpanel IPCC, laat staan 1,5 graad. Ondertussen blijft de vervuilende energiehonger in de wereld groeien, aldus het Internationaal Energie Agentschap (IEA). De klimaatverandering sluipt voort. Aanpassen moet, zegt Verkooijen, klimaatadaptatie in jargon. Huizen dienen sterker te worden, dijken hoger, landbouwgewassen droogtebestendig.

Aan Verkooijen de taak om deze nieuwe inconvenient truth, een ongemakkelijke waarheid, bij leiders tussen de oren te krijgen. "Gevolgen van klimaatverandering worden deels onafwendbaar. Iedereen krijgt ermee te maken, van ontwikkelingslanden tot rijke metropolen. Droogte, orkanen, overstromingen, hevige plens- en hagelbuien. Landen moeten zich daartegen gaan weren." Die aanpassing, adaptatie, gaat op twee manieren. Het gaat zowel om het bouwen van bescherming tegen extremer weer, als het leren leven in een nieuw klimaat. "Dat besef leeft nauwelijks", zegt hij.

Zijpad

Toch is het idee niet nieuw. Wereldleiders erkennen dat behalve het tegengaan van de opwarming van de aarde, door over te stappen op CO2-vrije groene energiebronnen, ook aanpassing onontbeerlijk is. Het staat nota bene genoemd in het Klimaatakkoord van Parijs. Alle landen hebben ervoor getekend. "Klopt, maar het was een zijpad. Niemand heeft er werkelijk oog voor gehad", zegt Verkooijen. Hij kan het weten. In zijn vorige baan, als klimaatdirecteur bij de Wereldbank, zat hij de afgelopen tien jaar twee keer per jaar met ministers van financiën in Washington om de tafel om te praten over actie tegen klimaatverandering. "Geen momént ging het over adaptatie."

Minister Cora van Nieuwenhuizen (infrastructuur) hoopt daar in de aankomende twee weken, tijdens de klimaattop in Katowice, wat verandering in te brengen. Samen met andere vrouwelijke wereldleiders gaat zij pleiten voor meer klimaatadaptatie. Op de vorige klimaattop in Bonn, precies een jaar geleden, kondigde Van Nieuwenhuizen de komst van het topinstituut waar Verkooijen nu aan het hoofd staat al aan. Dat gebeurde in een klein, zweterig zaaltje. Dat moet dit keer anders, zegt Verkooijen.

Veruit de meeste aandacht in Katowice zal weer uitgaan naar het tégengaan van klimaatverandering dankzij verduurzaming van industrie, vervoer, huizen en op den duur totale economieën. Verkooijen kan dat begrijpen. Zodra politici, bankiers of ondernemers volop mikken op adaptatie, dan kleeft daar een sentiment aan van opgeven, de handdoek in de ring gooien. Klimaatverandering remmen en stoppen is een mooier verhaal dan de boodschap 'leer er maar mee leven'. 

"Ik heb bij de Wereldbank met klimaatonderhandelaars gewerkt. Het onderwerp adaptatie was onbespreekbaar", zegt hij. Dat is een miskenning van het probleem, zegt Verkooijen. Zeker omdat nu al (eiland)staten in Azië, Zuid-Amerika en Afrika kampen met problemen door klimaateffecten. "Klimaatadaptatie is geen nederlaag, maar onmisbare verdediging."

Bunkers

Nog een misverstand is dat adaptatie vooral gaat om hogere dijken en beton storten. Alsof dorpen en steden alleen kunnen omgaan met een ruig klimaat als ze zich omvormen tot bunkers. Klimaatadaptatie zit met een imago-probleem, zegt Verkooijen. "Want de oplossing schuilt juist vaak in de keuze voor natuur. Het planten van mangrovebossen is zo'n voorbeeld. Het biedt kustregio's bescherming. Tegelijk zijn mangroves goed voor vis en ecosystemen. Bomen nemen CO2 op, waardoor ze ook het broeikaseffect aanpakken." In Kisumu, West-Kenia, zag Verkooijen het succes als boeren daar iets voor betaald krijgen.

Dicht bij huis werken milieuorganisaties en bedrijven ook aan zo'n win-win. Ze plaatsen kunstmatige riffen, die de kust beschermen. Tegelijk moet dat natuurweelde onder water opleveren, voor vissen en schelpdieren. Het rijzende water niet blokkeren, maar ontvangen in het land door natte natuurgebieden aan te leggen, kan een natuurvriendelijke manier zijn om extremer weer op te vangen, zegt Verkooijen.

Om af te komen van het idee dat adaptatie gelijkstaat aan 'redden wat er nog te redden valt', hebben de voorstanders nieuwe woorden bedacht. 'Klimaatslim' is er zo eentje. Bedrijven kunnen geld verdienen aan de export van technieken voor adaptatie, zei minister Wiebes (economische zaken en klimaat). Bedrijven hebben daarnaast een strategie voor klimaatrisico's die ze zelf lopen.

In steden kunnen kleinere maatregelen zoals apps die weer en klimaat monitoren, groene daken en waterpleinen helpen bij hittestress. In landbouwregio's is nieuwe techniek nodig, waarbij gewassen bestand zijn tegen toenemende droogte. Sterkere en veerkrachtige wegen, gebouwen, bruggen en kustbescherming zijn ook nodig. Wereldwijd gaat de komende vijftien jaar 90 biljoen dollar naar infrastructuur. Doe het klimaatbestendig, zegt Verkooijen. Anders legt een land een dure weg aan, zegt hij, met de kans dat die dertig jaar later wegspoelt.

UNEP, het milieuprogramma van de VN, berekende dat aanpassing wegens klimaatverandering tot 500 miljard dollar extra per jaar kan gaan kosten in 2050. "Het kost veel", zegt Verkooijen. "Maar de rekening van klimaatschade als we het niét doen zal vele miljarden hoger liggen." In dat geval raken delen van de wereld onbewoonbaar, vooral omdat landbouw door verdroging en verzilting niet meer lukt. "Eilanden zullen onderdompelen. In 2050 dreigen 142 miljoen mensen op drift te raken, in de sub-Sahara, Zuid-Amerika en Azië. Eerst in eigen land, maar de klimaatvluchtelingen zullen in Europa aan de poort staan.”

Verkooijen klinkt soms als een aanbieder van een medicijn, waar patiënten niet van inzien dat ze het nodig hebben. De directeur wijst omlaag, door de grote ruiten van het kantoor. "Begin op straat tegen iemand eens over klimaatadaptatie." Geen mens die weet waar je het over hebt. Moet dat dan? Ja, zegt Verkooijen. 

Alleen als burgers weten wat adaptatie behelst, krijgt de politiek mandaat om ermee aan de slag te gaan. Over de betrokkenheid van jongeren is hij beter te spreken. "Het vraagstuk leeft al meer bij ze." Hij merkt bewustzijn ook bij zijn eigen zoon (14) en dochter (18). "Betrokkenheid is er echt niet alleen omdat ik thuis over klimaat praat. Hun generatie gaat klimaatverandering full force meemaken.”

Verzekeren

Er ligt een taak voor politici, zegt hij, om aan de hele maatschappij te vertellen dat behalve windmolens en zonnepanelen ook aanpassing nodig is. Want uiteindelijk, zegt hij, komen klimaatrisico's ook bij huishoudens terecht. In grote delen van de wereld, de kustregio's, zullen klimaatbestendige huizen nodig zijn, bestand tegen storm en water. "Particulieren krijgen te maken met de vraag: hoe verzeker ik me tegen klimaatschade?" Verzekeraars ontwikkelen daar al modellen voor, terwijl bewoners er nog niet bij stilstaan. Dat mensen zonnepanelen nemen en hun huis isoleren heeft prioriteit. "Ik zeg: daarnaast nadenken over waterafvoer, in kelder, in dakgoot, kan geen kwaad."

Nederland wil de komende jaren 600 miljoen euro steken in klimaataanpassingen, om aan noodweer en droogte zoals afgelopen zomer het hoofd te bieden. Elk land zal zulke beloften moeten maken, zegt Verkooijen. De rijkste landen, met de hoogste CO2-uitstoot, hebben zich bovendien verplicht tot het vullen van een jaarlijks fonds met 100 miljard dollar erin, zodat arme landen vanaf 2020 geld hebben voor adaptatie (en groene energie). Zij hebben nu al het meest te lijden onder de verwoestende klimaateffecten, terwijl de CO2-voetafdruk in arme landen juist laag is. Dat fonds is nog minimaal gevuld. Dit is een van de belangrijke punten waar leiders het vanaf vandaag in Katowice eens moeten worden.

Verkooijen verwacht geen doorbraak in Polen. "Het gaat vooral om de spelregels in Katowice." Zelf richt hij zijn blik alweer op een volgende klimaatconferentie, in New York volgend jaar. En in 2020 volgt de lakmoesproef voor Verkooijens klimaatcentrum. Nederland houdt dan een klimaattop die helemaal over adaptatie gaat. Daar moet een agenda uit rollen, een mondiaal werkplan. "Een Marshallplan voor klimaatverandering", zegt Verkooijen. Het centrum wil uitbreiden, de hoofdbasis in Rotterdam en Groningen is niet genoeg. De eerste dependance moet in China komen.

Klimaatcentrum heeft drie grote namen aan boord

Wat enorm helpt is dat het Global Center on Adaptation van de Verenigde Naties (VN) drie klinkende namen aan zijn zijde heeft. Microsoft-oprichter en filantroop Bill Gates, voormalig secretaris-generaal van de VN Ban Ki-moon en directeur van de Wereldbank, Kristalina Georgieva. Die zwaargewichten zijn ambassadeurs van het topinstituut, waarvoor Rotterdam en Groningen samen het winnende voorstel indienden. 

Op dat moment was trouwens nog niet bekend dat het instituut zó belangrijk zou worden, gaf de Groningse burgemeester Den Oudsten 17 oktober bij de openingsceremonie in Groningen toe. "Het was geen 'groot ding', toen we hieraan begonnen, samen met Aboutaleb", zei Den Oudsten in de Energy Academy. Het ruime atrium van die Groningse Energy Academy zat die oktoberdag vol met jongeren. Allemaal studenten die een opleiding doen op het gebied van klimaat en techniek. Ban Ki-moon was erbij om een toespraak te geven. Hij was publiekstrekker. "Jullie zijn niet de leiders van morgen, maar van nu", zei de oud-VN-baas tegen ze.

Lees ook:

In Polen moeten wereldleiders elkaar ervan overtuigen dat ze echt hun best gaan doen voor het klimaat

Op een VN-klimaattop in Polen praten leiders vanaf maandag over de Parijs-doelen. Om die te halen moet er over twee weken een werkplan af zijn. Op zijn minst. Het klimaat snakt naar actie.

Nederlandse economen pleiten voor CO2-taks, anders is het klimaatakkoord verloren

De uitstoot van CO2 moet serieus geld gaan kosten, adviseren Nederlandse economen het kabinet. Anders komt gevaarlijke opwarming dichtbij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden