'De natuur wordt een dierentuin'

Edelhert in de Oostvaardersplassen.©ANP

Koos van Zomeren is klaar met de natuur. Met een laatste, lijvige bundel natuurbeschouwingen neemt hij na ruim dertig jaar afscheid van het onderwerp waarmee hij als schrijver het bekendst werd. Van Zomeren ziet uit naar de leegte.

In 'Naar de natuur' probeert Van Zomeren hier en daar voorzichtig de balans op te maken van dertig jaar natuurobservatie. Gaat het nu goed of slecht met de natuur? Zijn antwoord is ambivalent. "Veel diersoorten, zoals de das, zeehond en ooievaar, zijn van de ondergang gered. Maar voor de spreeuw en de veldleeuwerik bijvoorbeeld ziet het er veel slechter uit. Het rivierenlandschap inclusief de visstand is erop vooruitgegaan. Maar er zijn ook hele biotopen verloren gegaan. Het boerenland bijvoorbeeld, dat stelt voor de natuur in Nederland eigenlijk helemaal niets meer voor."

Overal mensen
Al met al lijkt de natuur in Nederland er toch beter voor te staan dan in de jaren zeventig. Desondanks loopt Van Zomeren met 'een knagend gevoel van verlies' rond. Voor een deel komt dat gevoel voort uit ergernis: "Nergens kun je meer lopen zonder mensen tegen te komen die met iets 'hards' bezig zijn: hardfietsen, hardlopen, hardwandelen. Tel daarbij op de Pieterpadpelgrims, de edelhertenfotografen, de nachtzwaluwexcursiedeelnemers en de zondagmiddaggezinnetjes en je krijgt een bijna hallucinerend beeld van een natuur die platgewalst wordt door haar eigen liefhebbers."

Maar Van Zomeren beseft dat zijn persoonlijke ergernis geen maatstaf is voor de kwaliteit van de natuur. De werkelijke verklaring voor zijn gevoel van verlies vond hij in de titel van een gedicht van Esther Jansma: 'Over het vanzelf dat natuur heet'. "Dat raakt voor mij het wezen van de natuur. De natuur, de dieren zijn van zichzelf, maar kunnen steeds minder gewoon hun gang gaan. Onbedoelde natuur, het autonome, dat wat vanzelf gaat, is in de natuur in Nederland het meest bedreigd. We houden alleen bedoelde natuur over. Ik ben niet eens tegen bedoelde natuur noch tegen de inspanningen om zoveel mogelijk natuur te behouden, maar ik ben er wel tegen om die vervolgens voor te stellen als onbedoelde natuur.

Bedachte natuur
"Dat is ook mijn probleem met nieuwe natuur, zoals de Oostvaardersplassen. Die runderen die daar lopen, beschouw ik als onbezoldigd personeel van Staatsbosbeheer. Dan zeggen ze dat die beesten een eerlijke kans moeten krijgen om van de honger dood te gaan. Belachelijk. Dat is geen zelfstandige maar op basis van een ideologisch concept bedachte natuur. Een eekhoorntje dat op de A50 tussen voorbijrazende auto's zijn leven waagt om naar het bos aan de overkant te komen, vind ik meer natuur dan een kudde heckrunderen in de Oostvaardersplassen.

"Er zijn geen soorten, geen organismen meer, behalve misschien in de diepzeeën, die niet geconfronteerd worden met de gevolgen van ons gedrag. Dat dwingt tot nadenken over ons gedrag. En die toenemende invloed van mensen op de natuur waardoor onbedoelde natuur verdwijnt, verklaart mijn gevoel van verlies. En dat wordt alleen maar erger, vrees ik. Ik geloof dat de natuur niet alleen in Nederland maar wereldwijd gedoemd is een dierentuin te worden. Dat door de groei van de wereldbevolking en de economie de ecologische footprint van de mensheid zo groot wordt dat er alleen ruimte rest voor dieren die leven onder de condities die wij voor ze hebben geschapen en die nut hebben voor mensen, als productiedieren of voor amusement en spektakel."

Geen standpunten
Moet Van Zomeren met zijn kritische blik niet juist blijven doorschrijven over natuur en natuurbescherming in deze tijd van grote bezuinigingen? "Misschien wel, want ik verbaas me er soms over dat mensen zich toch wat aantrekken van wat ik schrijf. Maar de vraag is of ik wel een rol wil spelen in dat debat. Ik zie mijzelf echt niet zitten bij 'De Wereld Draait Door'. Ik heb juist een wereld gezocht waarin ik mij vrij kon maken van de lasten uit mijn SP-periode. Een wereld zonder controverses en zonder standpunten en een wereld waarin waar ik voor of tegen was, er niet zoveel toe deed. Zo ben ik de natuur in gegaan en stukjes gaan typen. Mijn vogelcolumns bijvoorbeeld, zijn bijna waardevrij en behoren tot het beste wat ik gemaakt heb. Dat gaat niet over natuurbescherming. Wel over de waarde van dieren. Natuurlijk ontkom je niet aan de vraag hoe we, als we vinden dat een dier waarde heeft, dan met dat dier omgaan. Maar ik heb een afkeer van de polarisatie in de natuurbescherming. Daar komt nog bij dat ik het eigenlijk nooit met iemand eens ben. Dat is ook een beetje de doem van wat ik schrijf. Ik hoor nergens bij."

Dit is een bewerkte versie van het artikel 'De natuur wordt een dierentuin' uit Trouw van 10 oktober.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden