De wolf is terug in het Amerikaanse Yellowstone Park, met alle positieve gevolgen van dien voor de ecodiversiteit. Bedrijven kunnen leren van diversiteit in ecosystemen in de natuur.

InterviewYlva Poelman

De natuur is de meest toekomstbestendige instantie die we kennen, daar moeten we van leren

De wolf is terug in het Amerikaanse Yellowstone Park, met alle positieve gevolgen van dien voor de ecodiversiteit. Bedrijven kunnen leren van diversiteit in ecosystemen in de natuur.Beeld Sygma via Getty Images

Is een goede leider een dominant mannetje op de apenrots? Is een bedrijf succesvol als het concurrenten afmaakt? Welnee, stelt innovatie-expert Ylva Poelman. De natuur pakt het heel anders aan en overleeft al miljarden jaren.

‘Het zit in het DNA van ons bedrijf.’ Of, ‘ons team functioneert als een wolvenroedel’. Verwijzingen naar de natuur in het bedrijfsleven klinken goed, maar weet degene die de woorden bezigt ook altijd waar het op slaat? Ylva Poelman, expert op het gebied van door de biologie geïnspireerde innovatie, denkt van niet. “Het klinkt leuk, zulke metaforen, maar laten we kijken hoe de natuur echt werkt.”

Poelman heeft recht van spreken want ze besteedde een groot deel van haar leven aan het bestuderen van de ingenieuze oplossingen die de natuur heeft verzonnen om te overleven. Na de studies natuurkunde en sterrenkunde specialiseerde ze zich in biomimicry, ook wel bionica, op de natuur geïnspireerde innovatie. Poelman schreef er als ‘De Bionische Vrouw’ jarenlang columns over voor deze krant. Neem de pijnloze injectienaald, gebaseerd op de monddelen van een mug. Of zelfreinigende verf, afgekeken van lotussen die hun bladeren in een modderige poel schoon weten te houden. Ook maakte ze het boek De natuur als uitvinder.

Nu heeft Poelman zich verdiept in wat organisaties kunnen leren van de natuur. “De natuur is de meest toekomstbestendige instantie die we kennen”, legt ze uit. Al vier miljard jaar in bedrijf, in verschillende gedaantes, en nog altijd in leven. “Daar kun je dus veel van leren. Tegelijk komen er enorme problemen op ons af: verlies van biodiversiteit, het klimaat, tekort aan water. De natuur gaat wel verder, die heeft ons niet nodig. Maar wij hebben de natuur wel nodig voor ons voortbestaan. Het World Economic Forum stelde vorig jaar vast dat de vijf grootste risicofactoren voor de economie allemaal aan de natuur gerelateerd zijn.”

Hoe diverser de ideeën, hoe groter de kans dat er een ‘overlever’ tussenzit

In haar nieuwe boek De 9 succesfactoren van de BV Natuur – survivalgids voor bedrijven beschrijft Poelman op luchtige toon hoe de natuur dat fikst, steeds een antwoord vinden op nieuwe omstandigheden. “Ik ben niet van het preken, daar bereik je weinig mee. Ik wil laten zien dat de natuur iets heel bijzonders is en dat meer rekening houden met de natuur goed is voor het eigen voortbestaan van een organisatie.”

null Beeld

Diversiteit is één van die succesfactoren. De verscheidenheid in soorten en de verschillende rollen die ze spelen in het ecosysteem maakt de natuur bestand tegen veranderingen. De natuur gedijt niet bij monoculturen. In het bedrijfsleven is diversiteit nog geen prioriteit, ziet Poelman in onderzoek van bureau Berenschot. Voor innovatie is creativiteit nodig maar die is beperkt aanwezig in homogene groepen waarin mensen op dezelfde manier denken. Terwijl: hoe diverser de ideeën, hoe groter de kans dat er een ‘overlever’ tussen zit. Ook kunnen heterogene groepen extreme besluiten voorkomen.

De productiviteit van diverse ecosystemen is ook groter. Een mix van planten met korte en lange wortels benutten samen beter wat er aan voeding in de bodem te halen is. De natuur bouwt op allerlei niveaus diversiteit in om te overleven. Dat zouden bedrijven ook moeten doen: niet afhankelijk zijn van één soort klant, één leverancier, één grondstof.

Eten of gegeten worden

Bedrijven die denken dat ze anderen moeten opslokken of wegconcurreren om te voorkomen dat ze zelf genuttigd worden, doen er goed aan een blik op de natuur te werpen. Die eenvoudige kijk op overleven gaat niet op. Mutualisten – soorten die wederzijds afhankelijk zijn – vormen de meerderheid, niet de antagonisten die elkaar bestrijden. Veel planten hebben via hun wortels een relatie met bacteriën en schimmels waarmee ze stoffen uitwisselen. In bossen bestaan hele schimmelnetwerken onder de grond, ook wel het Wood Wide Web genoemd. Ook bedrijven kunnen nu vaak niet meer alleen overleven en moeten samenwerken.

Voor de werking van de hiërarchie in organisaties is een blik op de natuur ook verhelderend. De baas als alfa-mannetje dat in de groep wel eventjes de lakens uitdeelt, het klinkt als op de natuur gebaseerd leiderschap. Zo simpel werkt het echter niet. De ‘faciliterende leider’ lijkt een softe menselijke uitvinding, maar in de natuur is het een beproefde managementstijl. Zo kennen Afrikaanse wilde honden weliswaar een strikte rangorde in hun groep, ze beslissen democratisch wanneer het tijd is om na een rustperiode achter een maaltijd aan te gaan.

Recycling, feedback en flexibiliteit maken de natuur bestendig

De wilde honden die op jacht willen gaan, geven dat aan door een niesgeluid te maken. Als het aantal ‘niezende’ honden over een grenswaarde gaat, zal de groep op pad gaan. De dominante leider heeft wel minder stemmen nodig dan een lager geplaatst groepslid. Maar die laatste kan evengoed het initiatief nemen om te gaan jagen. Ook zwanen kennen zo’n soort besluitvormingsmechanisme om gezamenlijk weg te vliegen, bijen om nieuwe huisvesting te kiezen.

Zo zijn er vele mechanismen in de natuur, zoals ook recycling, feedback en flexibiliteit, die de natuur bestendig maakt tegen plotse veranderingen en crises. Dat er nog veel te leren valt, ziet Poelman nu in de coronacrisis. “Er klinkt nu hosanna omdat de economie weer groeit, het gaat weer goed. Maar ik hoor niks meer over de groene herstart van de economie, waar is die gebleven? Je kunt er donder op zeggen dat er een volgende crisis aankomt, of dat nu met het financiële systeem te maken heeft, een pandemie of het klimaat.”

“Waar zijn we mee bezig? Dat is de onderliggende boodschap. Een mens is een dier, maar ook weer van een aparte soort want wij hebben, als enig dier wellicht, een abstractievermogen, we kunnen in de toekomst kijken. Ondanks dat zijn we niet in staat de bedreigingen die op ons af komen een halt toe te roepen.”

Bedrijven kunnen een cruciale rol spelen in het tegengaan van opwarming en verlies van soorten, stelt Poelman. “Ik hoop dat ze met inspiratie uit de natuur voor hun technische en organisatorische innovaties ook meer waardering zullen hebben voor de natuur.”

De wolf een meedogenloze moordenaar?

Een ecosysteem van bedrijven kan te afhankelijk zijn van één sleutelbedrijf. Zou zo’n bedrijf omvallen, Philips bijvoorbeeld, dan ontstaat het gevaar dat een kettingreactie vele andere ondernemingen meesleurt. Ook de natuur kent sleutelsoorten, de wolf bijvoorbeeld. Zijn aanwezigheid of afwezigheid in een ecosysteem veroorzaakt een domino-effect. Dat bleek in Yellowstone National Park toen daar in de jaren negentig de wolf opnieuw welkom was, nadat zeventig jaar eerder de laatste was afgeschoten. De wolf pakte de geëxplodeerde populatie wapiti’s aan, daardoor kon de vegetatie zich weer herstellen. Vele vogels maakten hun rentree. Ook de bever, die nu weer bomen had om dammen te maken. Door de bevermeertjes kwamen vissen, otters, amfibieën en allerlei waterinsecten terug. Ook hielpen de meren om de waterstromen beter te controleren en rivieroevers te verstevigen.

Lees ook:

Werken mét de natuur is de basis van alles

Decennialang legde de Wageningen Universiteit de wetenschappelijke bodem onder de intensieve landbouw, maar nu wil het kenniscentrum de ‘groene omslag’ aanjagen. ‘Biodiversiteit introduceren in het landbouwsysteem is de enige manier om het tij te keren’, zegt hoogleraar Liesje Mommer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden