De Mekong gedraagt zich anders, en dat is wennen voor de Thai

De drijvende viskwekerij van Ly Van Bon. Hij kweekt duizenden vissen per jaar. Vietnam is één van de grootste visexporteurs ter wereld. Veel vis komt van viskwekerijen als deze. Beeld Ate Hoekstra

De vruchtbare delta van de Mekongrivier staat onder druk. In Vietnam voelen boeren en vissers de gevolgen van klimaatverandering, stuwdammen en overbevissing.

Le Thi Huong was van plan de komende maand het fruit in haar boomgaard te oogsten. Na vier jaar hard werken zou het haar tweede oogst zijn. Maar de Mekong Rivier trad veel verder buiten haar oevers dan de Vietnamese fruitkweekster had verwacht. Huongs boomgaard, die aan de oevers van de rivier is aangelegd, stond in een mum van tijd onder water. Huong zit op haar knieën bij de boomgaard.

Met een sombere blik kijkt ze toe hoe het water met hoge snelheid terug gutst in de rivier, die inmiddels weer wat lager staat. “Ik wist dat het water zou stijgen en had daarom van tevoren de dijk rondom mijn tuin nog gecontroleerd. Maar het water sloeg een gat in de dijk. Ik kon het onmogelijk nog stoppen”, verzucht ze. Huong woont in de Mekong Delta, in het zuiden van Vietnam. Het is het groene en waterrijke gebied waar de Mekong Rivier zich, na een lange reis door China, Burma, Thailand, Laos en Cambodja, opsplitst in verscheidene rivierarmen en zich in zee stort. Het gebied staat bekend om zijn biodiversiteit en zijn vruchtbaarheid. Nergens in Vietnam wordt zoveel rijst verbouwd en vis gekweekt als hier.

Maar het deltagebied staat onder druk. Klimaatverandering, stuwdammen, overbevissing en ander menselijk ingrijpen hebben steeds meer impact. Stormen, overstromingen en periodes van droogte worden er heviger, maar ook de stijgende zeespiegel, het smelten van ijskappen in Tibet en het onttrekken van grondwater ontregelen het gebied. Zonder voldoende maatregelen kan de delta haar vruchtbaarheid grotendeels verliezen.

Onvoorspelbaar

Op een halfuur rijden van Can Tho, de grootste stad in de Mekong Delta, krioelt de rivier door het landschap. Aan de oevers groeien bananen- en palmbomen. Rijstvelden staan er in een laag water te schitteren in de zon. Le Van Ba, een 79-jarige rijstboer die op blote voeten loopt en een inktzwarte hoed draagt, is onderweg naar het rijstveld van zijn zoon. “In het verleden was het leven hier eenvoudig”, vertelt Ba. “We verbouwden één keer per jaar rijst en ik kon je precies zeggen wanneer de regen kwam en wanneer het droog zou zijn. Nu verbouwen we drie keer per jaar rijst en is het weer volstrekt onvoorspelbaar geworden. Soms duurt de droge tijd langer, soms houdt de regen langer aan.”

Le Van Ba (79). Woont al zijn hele leven in de Mekong Delta. Zegt dat het weer in de delta volstrekt onvoorspelbaar is geworden. Beeld Ate Hoekstra

Daar blijft het niet bij. Ook de jaarlijkse overstromingen, die een belangrijke rol spelen bij het vruchtbaar houden van de delta, zijn onberekenbaar geworden. “We hebben wel vaker hoogwater gehad, maar dit jaar staat het water hoger dan het in jaren is geweest”, zegt Ba terwijl hij uitkijkt over de rivier.

Klimaatverandering is niet de enige bedreiging. Stuwdammen in bovenstroomse landen, bedoeld om op grote schaal elektriciteit op te wekken, vormen eveneens een serieus gevaar. China heeft inmiddels vijf dammen in de Mekong en wil er nog een bijbouwen. Laos en Cambodja willen de komende jaren elf dammen in de hoofdstroom van de rivier bouwen, plus tientallen in de zijtakken. De bouw van twee dammen is in volle gang.

Wetenschappers waarschuwen dat de dammen vissen blokkeren en het sediment tegenhouden dat de delta vruchtbaar houdt. Zonder de aanvoer van voldoende sediment worden rivierbanken instabiel, neemt erosie toe en kan vegetatie moeilijk groeien.

Viskwekerij

In een deel van de delta waar twee rivierarmen samenkomen, haalt Ly Van Bon een net omhoog. Een paar flinke meervallen spartelen in het water. Bon heeft een drijvende viskwekerij in het midden van de rivier. Hij zegt de impact van de dammen dagelijks te merken. “Een paar jaar geleden stroomde het water hier twee of drie keer zo hard. Toen kon je niet met een boot naar het vasteland roeien. Nu is dat gemakkelijk.”

Het kweken van vis en garnalen is een lucratieve bezigheid in de delta. Vietnam is een van ’s werelds grootste vis- en garnalenexporteurs, een groot deel daarvan komt uit dit gebied. In 2017 importeerde de EU voor ruim 1,1 miljard euro aan visproducten uit Vietnam. Met name de export van pangasius, een meervalsoort, is groot. Bon zegt zelf nooit meer vis uit de rivier te eten. Want de rivier raakt leeg.

Milieuorganisaties

“Tien jaar geleden kon je in de Mekong een net uitgooien en dan had je zo vijf kilo vis te pakken, maar veel vissen zijn nagenoeg verdwenen”, vertelt de kweker. “Om de rivier een beetje te helpen, laat ik nu af en toe wat kweekvissen vrij.” Het zijn niet alleen de vissen die verdwijnen. Bon wijst naar een rij metershoge bomen in de verte. “Een paar jaar geleden verzamelden zich daar iedere middag grote aantallen vogels. Maar ook die heb ik al een lange tijd niet meer gezien.”

Milieu- en natuurorganisaties roepen op tot actie. Zij willen onder meer dat de Mekong-landen stoppen met de bouw van stuwdammen, dat illegale visserij feller wordt bestreden en dat er wordt afgerekend met vervuiling.

Volgens Joep Janssen, een Nederlandse waterexpert die uitgebreid onderzoek deed in de Mekong Delta, is het nog niet te laat om het tij te keren. “Op korte termijn kan er al veel bereikt worden door steden en dammen slimmer te bouwen. Doe meer tegen het onttrekken van grondwater en zorg voor plekken om het teveel aan regenwater op te vangen.”

Mangrove

Janssen wijst daarnaast op het belang van de mangrovebossen aan de kust. Veel daarvan worden gekapt, onder meer om ruimte te maken voor de garnalenteelt, zegt hij. “Plant daarom nieuwe mangrovebossen en hanteer strengere regels voor het kappen. Want de mangroves heb je nodig voor het vasthouden van sediment en als bescherming tegen het zeewater.”

Ondanks de bedreigingen is de Nederlander positief over de toekomst van de delta. “Ik merk dat vooral de jonge generatie Vietnamezen heel bewust met het milieu bezig is en er veel aandacht voor heeft. Dat is positief, want dat zorgt voor meer druk bij de overheid.” 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden