ReportageExoten

De landplatworm is klein, maar decimeert regenwormpopulaties

Onderzoekster Sytske de Waart zoekt in Amsterdam Noord bij bewoonster Liesbeth  naar landpaltwormen. Beeld Jean-Pierre Jans
Onderzoekster Sytske de Waart zoekt in Amsterdam Noord bij bewoonster Liesbeth naar landpaltwormen.Beeld Jean-Pierre Jans

Help! De exotische landplatworm is bezig met een opmars. De ongewenste gast bedreigt ander bodemleven en moet dus worden gestopt. Maar onderzoek is heel lastig, de wormen smelten waar je bij staat.

Knap gevaarlijk, dit beest. De kleine Australische tweestreep. De regenwormen en slakken mogen wel oppassen. Een beetje tweestreep lost ze zo op.” Gevaarlijk? Een onooglijk wormpje van nog geen centimeter?

Het tafereel: de stoep van een bescheiden huis in Amsterdam-Noord. Een vrouw ligt op haar knieën en tilt een voor een de (losliggende) stenen van haar stoepje op. Ze bekijkt ze nauwlettend. Daarnaast de pratende vrouw, Sytske de Waart, landplatwormdeskundige. De Waart doet onderzoek naar exotische landplatwormen, ‘monsters’ die regenwormen eten en daarmee de bodemvruchtbaarheid kunnen bedreigen, vertelt ze terwijl ze met een penseeltje drie donkere friemels in de deksel van een jampot heen en weer schuift. “Deze ook, de kleine Australische tweestreep. Een schoonheid met twee lichte strepen op zijn rug en op zijn buik.” De leesbril gaat op, maar de strepen zijn met geen mogelijkheid te ontdekken.

Landplatwormen zijn geen wormen, ook al lijken ze daar wel op, legt De Waart uit. In tegenstelling tot regenwormen graven landplatwormen niet, maar houden ze zich, droogtegevoelig als ze zijn, verborgen onder bloempotten, dood nat hout, zakken tuinaarde, gieters, stenen en zelfs hondenbakken.

Het zijn carnivoren en ze hebben het vaak op regenwormen en slakken gemunt. Ondanks hun geringe afmeting – meer dan zo’n drie centimeter lang worden onze inheemse meestal niet – kunnen ze wel wormen van 25 centimeter aan. Gewoon een kwestie van de tijd nemen…

Groot en vraatzuchtig

Toch zijn onze inheemse landplatwormen geen probleem. Ze zijn, zoals dat zo mooi heet ‘in evenwicht met het ecosysteem’. “Het zijn, net als bijvoorbeeld leeuwen, toppredatoren die geen natuurlijke vijanden hebben. En het aantal leeuwen groeit ook niet oneindig door. Voedsel en klimatologische omstandigheden zijn op een gegeven moment toch beperkend. Voor invasieve landplatwormen geldt dat niet. Kenmerkend voor invasieve exoten is immers dat ze veel minder eisen stellen aan hun omgeving en bovendien vaak groter en vraatzuchtiger zijn dan onze inheemse soorten.”

De opmars van de exotische landplatwormen in Nederland is al een paar jaar aan de gang. Zo werd in 2014 in een tuin in Castricum al een grote Australische geelstreep aangetroffen en inmiddels zijn ook de hamerhoofdplatworm en blauwgevlekte landplatworm hier vaste gast. Bij een recente zoektocht van De Waart en collega Naomi Thunnissen zijn nog vijf exotensoorten aangetroffen in kassen.

Nederland, Amsterdam, 19 januari 2021.
Onderzoekster Sytske Waard  zoekt in de Abrikozenstraat  Tuindorp Amsterdam Noord bij bewoonster Liesbeth  naar landpaltwormen  Dit omdat er allerlei exoten in ons land opduiken. Systke doen dit in EIS-verband.
Fotografie: Jean-Pierre Jans Beeld Jean-Pierre Jans
Nederland, Amsterdam, 19 januari 2021.Onderzoekster Sytske Waard zoekt in de Abrikozenstraat Tuindorp Amsterdam Noord bij bewoonster Liesbeth naar landpaltwormen Dit omdat er allerlei exoten in ons land opduiken. Systke doen dit in EIS-verband.Fotografie: Jean-Pierre JansBeeld Jean-Pierre Jans

Tot voor kort was er nauwelijks aandacht voor de exotische landplatwormen. Op verzoek van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) is De Waart, al jaren als liefhebber met platwormen bezig, officieel aan de slag gegaan. Het verzoek kwam via promovendus Naomi Thunnissen die aan de Radboud Universiteit en op verzoek van de NVWA een risicoanalyse heeft gemaakt van onder meer de exotische landplatwormen. De EU heeft de Nieuw-Zeelandse landplatworm vanwege zijn snelle wereldwijde verspreiding en vermogen regenwormpopulaties te decimeren al op de lijst gezet van invasieve exoten. De soort komt nog niet in Nederland voor, maar heeft in Engeland sinds 1963 al stevig voet aan de grond. Daar zijn, in vergelijkbare klimatologische omstandigheden, sowieso al vijftien geïntroduceerde soorten aangetroffen. “Je houdt je hart vast.”

Populaties slakken gedecimeerd

Zoals bij veel exoten, zijn ook de exotische landplatwormen per ongeluk hierheen gehaald, verborgen onder bloempotten en in tuinaarde. Elders in de wereld, op de Filipijnen, Malediven en in Japan werden exotische platwormen, zoals de Nieuw-Guineese landplatworm, in het verleden moedwillig binnengehaald om andere exoten zoals de grote agaatslak te bestrijden. De platworm deed het goed en breidde zich enorm uit. Zo enorm dat inmiddels ook de populaties van inheemse slakken daar zijn gedecimeerd.

De negen exotische platwormen in Nederland hebben ook een gezonde eetlust, maar zijn nog niet zo desastreus als de Nieuw-Zeelandse landplatworm. Vraatzuchtige platwormen kunnen behoorlijke schade toebrengen aan de regenwormen- en slakkenpopulaties en daarmee ook aan hun predatoren zoals merels, lijsters, egels en spitsmuizen, Zeker nu al drie soorten – de kleine Australische tweestreep, de grote Australische geelstreep en de blauwgevlekte platworm – steeds vaker buiten de beschermde omgeving van kassen worden gevonden. Grote alertheid is dus geboden, constateert De Waart terwijl ze opnieuw een wezentje van een steen af plukt.

Alertheid ook al omdat landplatwormen meesters zijn in het overleven. Ze kunnen wel een jaar lang zonder voedsel, kennen geen natuurlijke vijanden en planten zich snel zowel geslachtelijk als ongeslachtelijk voort (ze breken zichzelf gewoon in tweeën).

Ze smelten acuut

“En toch zijn ze behoorlijk lastig te onderzoeken”, vertelt De Waart glimlachend. “Ze smelten acuut als je ze onder een microscoop met een warme lamp legt. Binnen een paar seconden is er van die hele landplatworm slechts een plasje over. Opvallend voor een dier dat van origine juist in warme landen leeft.”

Onderzoeken, op naam brengen, begint met vinden zoals door de stenendraaister Liesbeth Pool. Haar interesse werd gewekt toen ze in haar tuin een slak vond die overdekt was met – zoals ze zegt – ‘heel veel vieze wormen’. Ze werd nieuwsgierig, stuurde EIS Kenniscentrum Insecten een foto en hoorde dat het om landplatwormen ging. Via EIS kwam De Waart met haar in contact.

De landplatwormdeskundige heeft, vooral ook door eigen zoektochten, inmiddels enkele tientallen exotische landplatwormen in handen gehad. Na onderzoek brengt ze ze naar EIS. Daar wordt er een mooie foto van gemaakt en worden ze op alcohol gezet en opgenomen in de collectie van Naturalis. Ze heeft er tientallen bekeken, maar het overgrote deel van de exotische landplatwormen en daarmee de verspreiding, is nog onbekend. “Willen we een preventieprogramma op kunnen zetten, dan zullen we veel meer inzicht moeten hebben in hoe ze hier terechtkomen, hoe dat te voorkomen is en wat ze eten. Meer waarnemingen zijn hiervoor noodzakelijk.” Ze roept daarom ook iedereen op naar exotische landplatwormen uit te kijken en deze aan EIS door te geven, of via www.waarneming.nl.

De zoveelste friemel bijna liefdevol neervlijend in een jampotje met vochtig keukenpapier, benadrukt De Waart nog maar eens: “Verraderlijke beesten. Verraderlijk, maar ook zo ontzettend leuk. Kan er dagen, hele vakanties over praten.” Naast de stenendraaister ligt inmiddels een flinke berg klinkers. Afbreken wordt opbouwen. Steen voor steen. “Volgende week nog eens. Spannend.”

Lees ook:

Het mediterraan draaigatje terroriseert bewoners: ‘Ze nemen je hele huis over’

Naast de eikenprocessierups zijn er meer lastpakken die zich door het opwarmende klimaat in Nederland steeds meer thuisvoelen. Zo terroriseert het mediterraan draaigatje bewoners in hun huizen en tuinen. Op enkele plekken wordt de mier, die enorme kolonies bouwt, nu biologisch bestreden.

Wilfred Reinhold is een eenzame strijder tegen tijgermuggen én een lakse overheid

Sinds 2006 strijdt Wilfred Reinhold tegen de invasieve exoot. Voorlopig is zijn strijd nog niet ten einde. ‘Ik ga door tot ik niet meer kan.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden