Veehouderij

De koe ontspringt de dans, het varken is het haasje

Boer Ate Kuipers uit Den Ham (rechts) in de cabine van een tractor met de ministers Wiebes (Economische Zaken) en Schouten (Landbouw) tijdens een protestactie in Den Haag in 2018. Beeld Werry Crone

Voor de ene boer pakken de nieuwe stikstofregels heel anders uit dan voor de andere. Maar de varkensboer en de melkveehouder zijn er allebei ongelukkig mee.

 In het lange weekend van Koningsdag gunde Theo Vernooij, varkenshouder in het Gelderse Nijkerk, zichzelf geen vrijaf. Hij besteedde de momenten dat hij niet in touw was voor zijn dieren aan het ‘doorgraven’, zoals hij het noemt, van de 26 ­pagina’s tellende brief die minister Schouten van landbouw vrijdag aan de Tweede Kamer stuurde. Daarin legt zij uit op welke manier Nederland kwetsbare natuur voortaan wil beschermen tegen te veel neerslag van stikstof.

Dat boeren daarin een belangrijke rol hebben, was van meet af aan duidelijk – het RIVM stelt dat de Nederlandse veehouderij de voornaamste bron van stikstof is, dat in de vorm van ammoniak vrijkomt uit dierlijke mest. Boeren vermoedden daarom dat hun een gedwongen sanering zou wachten en trokken vorig najaar met trekkers naar Den Haag om de minister duidelijk te maken dat zij dat een slecht idee vonden. De minister deed toezeggingen (“Zolang ik minister ben, komt er wat mij betreft geen halvering van de veestapel”), zat aan tafel met boeren die zich hadden verenigd in het Landbouw Collectief en presenteerde afgelopen vrijdag het resultaat van een klein jaar overleggen, nadenken en rekenen.

Om te zorgen voor minder stikstof in de ­natuur kunnen varkensboeren (onder voorwaarden) hun bedrijf verkopen aan de staat. Verder moeten dieren ander voer toegediend krijgen zodat hun mest minder ammoniak ­bevat, en moeten boeren investeren in technische maatregelen die ervoor zorgen dat er minder ammoniak uit de stallen ontsnapt. Een deel van de verminderde stikstofuitstoot wil de minister benutten om andere vormen van uitstoot, zoals de bouw van wegen en huizen, juist weer mogelijk te maken.

“Ik word er niet blij van”, zegt Theo Vernooij. “Wij hebben als varkenshouders de afgelopen jaren al veel gedaan om onze uitstoot te verminderen, en nu wordt er nog weer meer van ons gevraagd.”

Stalmaatregelen

De minister stelt 280 miljoen euro subsidie ­beschikbaar voor ‘brongerichte verduurzaming via stalmaatregelen’. Dat is ambtelijke taal voor apparaten zoals luchtwassers, die de lucht uit de stal eerst zuiveren en dan pas uitspugen. Of automatische mestschuivers die de beestenpoep zo snel mogelijk van de stalvloer vegen, voordat die zich mengt met urine en er ammoniak wordt gevormd. Of ‘emissiearme’ stalvloeren waarop de uitgeklaterde pies snel wegstroomt, voordat die zich kan mengen met mest. Op nieuwe stallen moeten deze technieken worden geïnstalleerd om te kunnen voldoen aan strengere uitstootnormen. Vervolgens gaan diezelfde normen gelden voor stallen die worden gerenoveerd, en daarna voor bestaande stallen. Theo Vernooij: “Mijn varkensstal is ­gebouwd in 2013. Als ik daar allerlei technieken in moet installeren, verhoogt dat mijn kostprijs. Gaat de consument meer betalen voor zijn varkensvlees? Dat betwijfel ik. Boeren in het buitenland zullen ons hartelijk uitlachen.”

Iets anders dat Vernooij dwarszit, is het voornemen van de minister om ‘latente ruimte’ in te nemen. Ook dat is weer een ambtelijke formulering, die hierop neerkomt: als een veehouder minder dieren heeft dan volgens zijn vergunning is toegestaan, mag hij dat aantal niet meer aanvullen, omdat daardoor de stikstofuitstoot zou toenemen. In die situatie zit Theo Vernooij: sinds hij vlees produceert met een ster van het Beter Leven Keurmerk van de Dierenbescherming krijgen zijn dieren wat meer ruimte, en is de stal dus minder vol. Als hij die ‘latente ruimte’ voor altijd kwijtraakt, zegt Vernooij, voelt dat alsof hij gestraft wordt voor zijn inspanningen om het dierenwelzijn te verbeteren. Terwijl een boer met een volle stal zonder keurmerk gewoon kan houden wat hij had.

“In de aanpak van Schouten is de varkenssector het haasje”, vindt Vernooij. “Laat andere boeren maar eens wat inleveren, melkveehouders bijvoorbeeld. Daar zijn de grootste vervuilers in de veehouderij.”

Vernooij lijkt de cijfers aan zijn kant te ­hebben. Twee derde van de ammoniak die de Nederlandse veestapel uitstoot, komt van koeien, terwijl varkens goed zijn voor een vijfde van de uitstoot. Toch is de nieuwe stikstofaanpak van de minister strenger voor varkenshouders dan voor melkveehouders. Het Planbureau voor de Leefomgeving berekende wat de nieuwe regels zullen betekenen voor de omvang van de veestapel. In 2030, verwacht het planbureau, zal het aantal varkens in Nederland 19 procent lager liggen dan nu. Het aantal melkkoeien zal met 1,2 procent afnemen. “Tja”, zegt melkveehouder Ate Kuipers uit het Groningse Den Ham, “blijkbaar wil de regering de varkens het land uit hebben.”

Geen boerenmeisje

Kuipers heeft het stikstofdebat op de voet gevolgd. Hij had een leidende rol bij boerenprotesten en gaf bij gelegenheid minister Schouten ongezouten zijn mening. Hij kan haar optreden niet waarderen, zegt hij. “Dacht je dat zij een boerenmeisje is? Forget it.”

In de nieuwe stikstofaanpak komt de melkveehouderij er op het oog goed vanaf, geeft Kuipers toe. “We moeten de koeien ander voer gaan geven zodat er minder stikstof in de mest zit. Nou, daar zal de voerfabrikant wel creatief in zijn.” Ook wil Schouten dat koeien vaker buiten lopen, omdat er in de open lucht minder ammoniak wordt gevormd dan in een dichte stal. “Prima, hoor. Maar de minister zegt dat weiden gewoon mag, terwijl er volgens de Raad van State een vergunning voor nodig is. Dan vraag je toch om problemen?”

Net als varkenshouder Vernooij is Kuipers boos dat boeren stikstof moeten reduceren om bijvoorbeeld woningbouw of groei van het wegverkeer mogelijk te maken, waarbij stikstof vrijkomt in de vorm van stikstofoxide dat voor de natuur en de menselijke gezondheid schadelijker is dan ammoniak uit mest. “De minister zegt dat ze de kwaliteit van de natuur wil verbeteren. Maar die uitspraak is alleen maar de etalage, wat erachter zit zie je niet. Maar mij is het wel duidelijk: zij is geen minister van landbouw maar van woningbouw en industrie. Ze wil de boeren wegpesten en onze hectares inpikken. Ze moet immers voldoen aan het akkoord van Parijs en aan het vonnis van Urgenda en wat die clubs allemaal uitspoken bij de rechter. En dan kijkt ze naar het RIVM dat zegt dat de landbouw de grootste bron van stikstof is. Nou, die cijfers zijn zo ­onbetrouwbaar als wat, dat weet elke nuchtere Nederlander.”

De provincie als stikstofbank

Wat mag er gebeuren met de ­‘stikstofruimte’ die ontstaat als ­boeren extra milieumaatregelen ­nemen of hun bedrijf beëindigen?

Boeren willen niet dat dit recht om te vervuilen toevalt aan andere sectoren, zoals de bouw. Dat zouden de provincies, die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van het stikstofbeleid, moeten verhinderen.

Maar een dergelijk ‘plaatsen van schotten’ tussen sectoren is onwenselijk, stellen vertegenwoordigers van regionale partijen uit Groningen, Friesland en Drenthe in een verklaring die ze deze week hebben opgesteld. Zij pleiten ervoor dat vrijkomende stikstofruimte eerst aan de provincie wordt verkocht, die vervolgens beoordeelt wat de beste bestemming ervoor is. Die bestemming zou niet buiten de eigen provincie mogen liggen.

Landelijke richtlijnen op dit punt zijn er nog niet, de provincies en minister Schouten zijn erover in gesprek.Wat mag er gebeuren met de ‘stikstofruimte’ die ontstaat als boeren extra milieumaatregelen nemen of hun bedrijf beëindigen? Boeren willen niet dat dit recht om te vervuilen toevalt aan andere sectoren, zoals de bouw. Dat zouden de provincies, die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van het stikstofbeleid, moeten verhinderen. Maar een dergelijk ‘plaatsen van schotten’ tussen sectoren is onwenselijk, stellen vertegenwoordigers van regionale partijen uit Groningen, Friesland en Drenthe in een verklaring die ze deze week hebben opgesteld. Zij pleiten ervoor dat vrijkomende stikstofruimte eerst aan de provincie wordt verkocht, die vervolgens beoordeelt wat de beste bestemming ervoor is. Die bestemming zou niet buiten de eigen provincie mogen liggen. Landelijke richtlijnen op dit punt zijn er nog niet, de provincies en minister Schouten zijn erover in gesprek.

Lees ook: 

Simpele trucs (en vakmanschap) schelen al heel wat uitstoot

Wat rest de boer als technische maatregelen de uitstoot van stikstof niet verminderen? Nou, voornamelijk ambachtelijke oplossingen.

Weerstand van alle kanten tegen nieuwe stikstofaanpak

De nieuwe stikstofaanpak van de regering roept meteen weerstand op: boeren én milieubeschermers gaan naar de rechter.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden