InterviewTom Middendorp

De klimaatcrisis zorgt voor oorlogen, waarschuwt de Klimaatgeneraal

Generaal buiten dienst Tom Middendorp. Beeld ANP
Generaal buiten dienst Tom Middendorp.Beeld ANP

Politici benaderen de klimaatcrisis te eenzijdig, als milieuvraagstuk. Zowel in Den Haag als Brussel ontbreekt klimaatbeleid dat gericht is op veiligheid, aldus oud-commandant der strijdkrachten Tom Middendorp.

Frank Straver

Nee, de dreiging dat Rusland de Oekraïne binnenvalt komt niet door de klimaatcrisis. En tóch, zegt Tom Middendorp, zijn er ‘onderliggende factoren’ waarbij de opwarming van de aarde de spanningen wel degelijk in de hand werken.

“De grootste drijfveer van Rusland om troepen te mobiliseren is het uitbreiden van zijn machtssfeer, maar kijk eens een laag dieper. Rusland kampt met toenemende droogte. De permafrostgebieden in Noord-Rusland smelten, nu al, maar zeker op de langere termijn. Dat bedreigt de binnenlandse voedselzekerheid. Oekraïne wordt beschouwd als de graanschuur van Europa.”

Wat dat betreft, zegt Middendorp, zou Rusland een binnenlands klimaatrisico armer zijn, mocht het zeggenschap gaan verwerven over westelijk gelegen landbouwgronden.

Zo is het vaak, zegt de voormalig generaal der strijdkrachten. “Een causaal verband leggen tussen de klimaatcrisis en conflict, oorlog en spanningen is niet simpel, maar in talloze gevallen blijkt extreem weer – orkanen, natuurbranden, waterschaarste, droogte – een factor te zijn die bijdraagt aan de instabiliteit en veiligheidsrisico’s.”

Geen voorzichtige taal

In zijn jaren als commandant der strijdkrachten zag Middendorp dat in Afghanistan, Azië, Noord-Afrika en Zuid-Amerika gebeuren. “Ik geef toe dat ik het ook lang niet gezien heb, maar uiteindelijk drong het verband door.”

Vanaf dat moment, de laatste vijf jaar, spreekt Middendorp zich hierover uit, zonder mitsen en maren of voorzichtige taal. “De klimaatcrisis is een urgent veiligheidsvraagstuk.”

Te vaak wordt volgens Middendorp gesproken puur over de opwarming van de aarde als milieuprobleem, waardoor dieren en planten lijden en mensen kampen met extremer weer. “De negatieve spiraal die deze ontwrichting binnen gemeenschappen teweegbrengt maakt het klimaat ook een bron van conflict.”

Generaal met oog voor klimaat

Tom Middendorp (1960) werkte als generaal bij de Koninklijke Landmacht. Tussen 2012 tot en 2017 was hij commandant der strijdkrachten, de hoogste Nederlandse militaire positie. Tegenwoordig is hij voorzitter van de International Military Council on Climate and Security (IMCCS), een militair adviesorgaan dat aandacht vraagt voor de klimaatcrisis als oorzaak van spanning en oorlog.

Migratiestromen zijn domino-effect van onrust

Dat begint vaak met alsmaar droger land, waardoor boeren er steeds moeilijker in slagen om voedsel te oogsten. “Arme boeren raken op drift. Ze zoeken hun heil in de stad, maar vinden geen werk. Door groeiende armoede en frustratie komen migratiestromen op gang. Dat geeft een domino-effect van onrust. Geopolitieke spanningen zijn het gevolg.”

Een steeds warmere aarde wordt zo een ‘aanjager van ongelijkheid’. Daar komt, in allerlei vormen, mot en ellende van, beschrijft Middendorp in het boek De Klimaatgeneraal, dat deze week verscheen. Die geuzennaam, Klimaatgeneraal, kreeg hij toen hij voor het eerst publiekelijk uitsprak dat klimaatverandering de wereldvrede bedreigt.

Natuurlijk spelen ook zwakke overheden en corruptie vaak een rol bij conflict, benadrukt hij. “Klimaatproblemen zijn de druppel, die leiden tot escalatie.” Middendorp is ervan overtuigd dat een groene wereld een veilige wereld is.

De 35 miljard euro die het kabinet-Rutte IV heeft uitgetrokken om de klimaatcrisis te bestrijden moet voor een deel worden geïnvesteerd in kwetsbare buitenlandse regio’s, binnen Noord-Afrika en het Midden-Oosten, stelt Middendorp. Door over de grens te investeren in klimaatoplossingen, verkleint Nederland de kans dat landen, Nederland incluis, te maken zullen krijgen met internationaal conflict, geopolitieke spanning en vluchtelingenstromen.

Die stelling kwam hem op kritiek te staan, ook uit onverwachte hoek. Milieuorganisaties hadden volgens Middendorp de vrees dat hij, als militaire baas, met ‘hun’ onderwerp aan de haal ging. “Inmiddels is die angst verdwenen. Elke vorm van aandacht voor de ernst van de klimaatcrisis mag er zijn, is de consensus.”

Klimaatontkenners kreeg Middendorp ook op zijn dak, maar dat viel hem mee. Opvallend vindt de oud-generaal vooral hoeveel jongeren er enthousiast worden van zijn pleidooi om oog te hebben voor veiligheidsrisico’s in het klimaatdebat.

Opgedragen aan zijn kinderen

Zijn eigen kinderen, Joris en Renee, zijn rond de dertig. Aan hen draagt hij zijn boek op. En aan ‘al de generaties die volgen’, schrijft hij op het eerste blad. “De klimaatcrisis gaat vooral over de toekomst van alle jongeren. Naast het afwenden van dreigende spanning tussen nucleaire machten, zie ik het oplossen van de klimaatproblemen als dé uitdaging van deze eeuw.”

Dat kan ook, zegt Middendorp, die zich daarbij beroept op alle rapporten van het VN-Klimaatbureau IPCC. Steeds weer staat daarin te lezen dat de opwarming van de aarde onder de 1,5 graad kan blijven, mits landen, bedrijven en burgers nu handelen.

De productie van schone energie, zoals wind en zon, kan een sleutelrol spelen. Middendorp ziet ook kansen voor kernenergie, als CO2-arme bron van energie. “Ik zie het als tussenoplossing, want wind- en zonne-energie heb je niet zomaar voldoende.”

Voor draagvlak bij klimaatbeleid in eigen land is het belangrijk dat de overheid niet alleen aan burgers en bedrijven vraagt om te verduurzamen, volgens Middendorp. Overheidsgebouwen, rijksgronden en landelijke organen moeten zelf een groene agenda uitvoeren, bepleit hij. Als dat niet of traag gebeurt valt moeilijker van burgers te verlangen dat zij gasloos gaan wonen of elektrisch gaan rijden. Ook Defensie zal volgens Middendorp een duurzame agenda moeten nastreven.

Kernrampen zijn incidenten

Volgens Middendorp kan kernenergie veilig zijn, met steeds betere oplossingen om nucleair afval te bergen. Te veel wordt volgens hem gewezen op kernrampen, in Tsjernobyl en Fukushima, terwijl Middendorp deze rampen als incidenten beschouwt.

Geo-engineering als oplossing van de klimaatcrisis, dat ziet Middendorp juist niet zitten. Daarbij ontwikkelen landen en bedrijven ruimtetechnologie die de opwarming van de aarde binnen de ‘Parijs-doelen’ moet houden, zodat gebieden leefbaar blijven. Het afvuren van ruimteschilden, die zonlicht filteren of blokkeren behoren daarbij tot de mogelijkheden. “Daar moeten landen zeer zorgvuldig mee omgaan.”

Als overheden niet gezamenlijk met geo-engineering bezig gaan kan dat juist onderlinge spanningen en dreigingen opleveren, waarschuwt Middendorp. “Wanneer landen ieder voor zich in de atmosfeer gaan knutselen, dan ontstaan ongecoördineerde experimenten.” Een potentiële wedloop in geo-engineering levert onderlinge spanning op. “Zo kan geo-engineering een gevaarlijk thema worden.”

Voor de Green Deal van Frans Timmermans heeft Middendorp lof. Maar ook in dat plan, vol doelen voor schone energie en CO2-beprijzing, mist hij beleid dat erop gericht is om klimaatproblemen in kwetsbare landen prioriteit te geven, om zo internationale conflictrisico’s die voortvloeien uit droogte, overstromingen de kop in te drukken.

Optimisme, ondanks oorlogsdreiging

Middendorp ziet kleinere technische oplossingen, waarmee landen samen de klimaatproblemen kunnen oplossen. Optimisme komt steeds terug in de visie van de oud-generaal op het klimaat. Dat lijkt opvallend, omdat hij oorlog en conflict als aanvullend risico op de kaart zet. “Dat gevaar wil ik zuiver schetsen. Tegelijk kunnen we, door collectieve gedragsverandering en schone technologie, de ergste problemen afwenden.”

De overstromingen in Limburg lieten volgens de oud-generaal zien dat betere opvang en transport van water noodzaak is, zeker nu regenbuien extremere vormen aannemen in kortere tijd, als gevolg van een warmere atmosfeer. “Mijn grootste zorg is dat we te laat zijn om erger te voorkomen, dat we collectief pas wakker schrikken als het te laat is. Maar ik wil geen doemscenario’s schetsen. Ik vertrouw op de overlevingsdrang van de mensheid. We kunnen en zullen deze crisis oplossen.”

Klimaatgeneraal, Tom Middendorp, Uitgeverij Podium, 21,99 euro, 256 pagina’s.

null Beeld Uitgeverij Podium
Beeld Uitgeverij Podium

Lees ook:

Frans Timmermans: ‘Als wij ons niet aanpassen, voeren onze kinderen oorlog over water’

Precies een jaar na de presentatie van de Europese klimaatwet (over klimaatneutraliteit als EU-breed doel in 2050) sprak Frans Timmermans honderduit over zijn Green Deal, de Nederlandse verkiezingen en de fel bekritiseerde vaccinatiestrategie van zijn Europese Commissie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden