Een man verzamelt plastic bij een illegale dumpplaats in Adana, in het zuiden van Turkije.

Hergebruik

De illusie van recyclen: plastic dat u braaf inzamelt, wordt overal gedumpt

Een man verzamelt plastic bij een illegale dumpplaats in Adana, in het zuiden van Turkije.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Veel Nederlandse huishoudens scheiden al sinds 2010 braaf het plastic afval: liefst 52 procent zou worden hergebruikt. Maar is dat wel zo? En wat gebeurt er met de rest?

Het was een schok in de afvalwereld. China sloot op 1 januari 2018 zijn grens voor westers plastic afval. En direct stroomden in Europa de pakhuizen vol, met balen plastic afval die normaliter ver buiten het blikveld van de westerse consument worden verwerkt. Maar net zo acuut als de crisis zich aandiende, kwam de oplossing in beeld. De afvalhandel is lucratief en vertakt over grote delen van de wereld. Met als gevolg dat snel andere ‘bestemmingslanden’ – Turkije, India, Indonesië en Maleisië – opstonden.

Hoe die landen dat deden en of ons afval daar niet gewoon geheel of deels is gestort, met alle milieuellende van dien, is natuurlijk de vraag. De Inspectie voor de Leefomgeving en Transport moet daar het antwoord schuldig blijven. “Het onderzoek is nog in volle gang”, zegt een woordvoerder van de dienst die in opdracht van het ministerie van infrastructuur en waterstaat toezicht houdt op de afvalstroom. “Rond maart 2021 worden de conclusies gepresenteerd.”

Wel wijst ze erop dat ‘in een aantal gevallen’ containers met vervuild plastic naar Europa zijn teruggestuurd: de arme landen stellen dus wel degelijk eisen aan wat ze toegeschoven krijgen. “Maar deze voorbeelden komen mondjesmaat voor.” Zo heeft Maleisië vorig jaar een container vol vervuild plastic geretourneerd naar België. Of ook Nederland containers terugkreeg, is onduidelijk.

Plastics gelden nu als ‘gevaarlijk afval’

Dat het nodige schort aan de verwerking van plastic afval wereldwijd, wordt nauwelijks betwist. De plastic soep in de wereldzeeën is het sprekende bewijs. Veel landen proberen daar al lange tijd iets aan te doen. Zo kent ook Nederland al jarenlang de regel dat afval van niet-recyclebare kunststoffen en plastics het land niet mag verlaten, een regel die volgens critici in de praktijk niet zoveel voorstelt. Niet voor niets zette Nederland dus, samen met 180 andere landen, een handtekening onder het Verdrag van Bazel (2019). Plastics gelden daardoor officieel, met ingang van 1 januari dit jaar, als ‘gevaarlijk afval’ en alleen eenvoudig te recyclen én schone plasticsoorten mogen nu de Europese Unie verlaten. Er komt verder een vergunningstelsel voor verwerkers en plastic afval dat wordt afgevoerd naar bijvoorbeeld Duitsland, vaak genoemd als doorvoerland, moet daar ook daadwerkelijk worden verwerkt. “Op bedrijfslocaties zal bekeken worden om welk afval het gaat en de exporteur zal direct informatie over de verwerker moeten tonen”, aldus de woordvoerder.

Turkse vrouwen scheiden plastic. Beeld  AFP
Turkse vrouwen scheiden plastic.Beeld AFP

Of de verwerking daarmee waterdicht wordt, is de grote vraag. Want ‘de informatiepositie’ van de ILT is beperkt, erkent de inspectiedienst. De landen die nu, tegen betaling, ons plastic verwerken, moeten bijvoorbeeld wel willen meewerken. “Ook zijn er bedrijven in de kunststofafval-markt actief die minder transparant handelen.” Hugo Bellaart, gemeenteraadslid in Gooise-Meren, ziet in ieder geval weinig heil in de nieuwe regels. Het raadslid van de VVD, dat zich uit persoonlijke interesse als een heuse afvalexpert heeft ontpopt sinds China de grens sloot voor afgedankte plastics uit de EU, gelooft niet in het effect van verscherpte controle. De ILT heeft bijvoorbeeld niks te zeggen over ons afval zodra dat de grens over is, zegt hij.

“En het grootste deel van wat we plastic noemen, is een mix van allerlei soorten kunststof. Van die ongeveer 200 soorten zijn de meeste individueel goed recyclebaar, maar niet als mix. De helft van alle plastic dat bij huishoudens wordt ingezameld, is zo’n mix.” Beter is het volgens hem als Europa besluit in te grijpen en bijvoorbeeld maar vijf soorten plastic toelaat.

Door kunststof  zuiverder te houden, kan het gewoon in eigen land worden gerecycled

Misschien gek, een VVD’er die overheidsingrijpen bepleit, zegt hij, maar dat is wel effectief. “Spreek bijvoorbeeld af dat er maar één soort plastic mag worden gebruikt voor vleesverpakkingen”. Door de plastic verpakkingen zuiverder te houden, kan het gewoon in eigen land worden gerecycled en voorkom je dubieuze export, zegt Bellaart.

Bellaart krijgt bijval van Raymond Gradus, hoogleraar Bestuur en Economie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en deskundig op het gebied van afval en recycling. “We geloven in Nederland in een illusie als het om plastic afval gaat. Consumenten zijn vrolijk aan het recyclen, maar wat in hun container komt, is maar voor een klein deel daadwerkelijk te hergebruiken. Al die mixed plastics, waar we hier niks mee kunnen, verdwijnen vervolgens naar Duitsland, dat er vervolgens ook niks mee kan.” Hij ergert zich net als Bellaart aan de claim van de overheid en het verpakkend bedrijfsleven dat 52 procent van alle plastic in ons land wordt gerecycled. “Dat is dus helemaal niet zo.”

Het betreft hier namelijk plastic afval dat gescheiden wordt ingezameld en mogelijk gerecycled kan worden. “Of het uiteindelijk echt een nieuw leven krijgt, weten we niet”, aldus Gradus. Wageningen Universiteit berekende eerder dat het werkelijke recyclings-getal rond de 40 procent ligt.

We zijn met gekkigheid bezig

Gradus wil dan ook het liefst een einde maken aan de recycling-illusie. “Het was een leuk idee, dat PMD scheiden, maar we zijn met gekkigheid bezig. Machines bij de afvalverwerkers kunnen veel beter afvalscheiden dan wij, dus we moeten gewoon over op nascheiding. De rest kan gewoon met het restafval verbrand worden.”

Gradus roept de verpakkingsindustrie verder op, naar zichzelf te kijken en keuzes te gaan maken. Maar dat geldt ook voor de gemeenten, die nu nog driftig de illusie van plasticrecycling in stand houden. “Als die dat niet uit zichzelf doen, moet er wet- en regelgeving komen.”

Plastic scheiden en recyclen een illusie? Wendy de Wild vindt dat een ongenuanceerd beeld. De Wild is directeur van brancheverenging NVRD, die gemeenten en hun afvalinzamelingsbedrijven vertegenwoordigt, samen goed voor de verwerking van ongeveer 90 procent van alle huishoudelijk afval.

Plastic balen in het Turkse Gaziantep.  Beeld  AFP
Plastic balen in het Turkse Gaziantep.Beeld AFP

“Natuurlijk zijn we er nog niet, maar het gaat wel steeds beter met afval inzamelen, scheiden en recyclen. Het glas is wel echt halfvol.” Sterker: burgers, gemeenten en afvalindustrie hebben de wil tot verdere verbetering, signaleert zij. “Maar daar is tijd voor nodig. De afvalketen is ongelooflijk ingewikkeld. Het begint bij de productie, daar moet eigenlijk al rekening worden gehouden met het moment dat het product weer weggegooid wordt. Alle onderdelen van die keten hebben een belangrijke rol in de weg naar in dit geval circulariteit in 2050. Die verander je niet zomaar.”

Op de werkelijke hoeveelheid plastic is geen zicht

Op de werkelijke hoeveelheid plastic die in Nederland wordt gerecycled, heeft De Wild in ieder geval geen zicht. “We zijn onderdeel van een keten die gaat over de inzameling, niet over de verwerking van plastic. De gemeenten leveren volgens kwaliteitsafspraken het ingezamelde plastic aan bij sorteerders. Vanaf daar gaat het proces verder naar gecertificeerde recyclers. De ILT heeft hier toezicht op, wij niet.” Maar als er daadwerkelijk minder dan de geclaimde 52 procent wordt gerecycled, dan vindt De Wild dat wel zorgelijk. “Wij streven namelijk naar 100 procent recyclen en willen iedereen juist aansporen om zoveel mogelijk te recyclen. Dit geeft een verkeerde boodschap.”

De Wild noemt oplossingen van Bellaart en Gradus om meer te kunnen recyclen ‘wat eenvoudig’, en ook het idee voor minder plasticsoorten is volgens haar ‘te simpel’. “Er zijn ook goede argumenten voor zoveel soorten plastic, het aantal toepassingen is per soort ook zo divers, bijvoorbeeld om voedselverspilling tegen te gaan. Plastic is een heel nuttig en goed product.” De discussie over bron- dan wel nascheiding, vindt De Wild te zwart-wit.

“Je kunt niet zeggen dat de een beter is dan de ander. Het hangt af van de omstandigheden: in de ene gemeente gaat bronscheiding heel goed en is dat ook terug te zien in de hoeveelheid plastic die opgehaald wordt. In de andere gemeente is nascheiding een betere optie. En in een derde is de combinatie weer beter.” In een stad met veel hoogbouw, zoals Amsterdam, waar de meeste huishoudens op hun balkonnetjes ruimte missen voor verschillende containers, is bijvoorbeeld nascheiding de aangewezen oplossing, volgens De Wild. 

Maar, erkent zij, er zijn zeker nog stappen te zetten richting circulariteit, ook bij de gemeenten en hun publieke bedrijven die verantwoordelijk zijn voor het afvalbeheer. Goed recyclen is daarvoor onmisbaar. “Dat burgers zelf al scheiden, heeft ontzettend veel impact op de gehele afvalketen. En als steeds meer plastic afval netjes wordt gescheiden, wordt het ook voor het bedrijfsleven aantrekkelijker om innovatiever om te gaan met plastic.”

Lees ook: 

Waarom nog zelf plastic scheiden als machines het ook kunnen doen?

Waarom zou je plastic, blik en sappakken nog apart inzamelen in containers? Zeulen met zakken is niet langer nodig. De mens wordt ingehaald door de machine.

Planbureau: Circulaire economie is nog ver weg in Nederland, meer ‘drang en dwang’ nodig

In 2050 wil Nederland helemaal circulair zijn. Maar om dat te halen is meer ‘dwang en drang’ nodig, constateert het Planbureau voor de Leefomgeving in de eerste complete inventarisatie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden