Een ijswalvis passeert een surfer in de Wrangelbaai in Rusland. De ijswalvis is nog nooit onder water gefotografeerd.

IJswalvis

De ijswalvis: hoe een dier van 100.000 kilo het klimaat stabiliseert

Een ijswalvis passeert een surfer in de Wrangelbaai in Rusland. De ijswalvis is nog nooit onder water gefotografeerd.Beeld Hollandse Hoogte / Buitenlandse bureaus

Smeltend poolijs bedreigt de ijswalvis, terwijl juist zijn voedingspatroon zorgt voor extra CO2-opname in de zeebodem. Bioloog Herman Sips zet daarom in op een sociale-mediagenieke IJswalvisexpeditie.

Herman Sips heeft er nog nooit één gezien. Toch heeft de mariene bioloog een behoorlijke fascinatie ontwikkeld voor de Groenlandse walvis. Of ijswalvis, zegt Sips, want dat is een meer passende naam voor dit op één na grootste dier ter wereld. Verschillende populaties leven immers tussen het ijs in de buurt van Groenland, Alaska en Siberië.

Sips werkt al jaren aan een plan om de nog vrij onbekende ijswalvis te onderzoeken. Dat wordt een hele onderneming. De bioloog – tevens co-directeur van een thuiszorgorganisatie – wil een klein nieuw schip bouwen voor een bemanning van zes bijzonder avontuurlijke wetenschappers. Daarmee hoopt hij te ontdekken hoe en waar de ijswalvis zich voortplant, om het 100.000 kilo wegende dier zo beter te kunnen beschermen. Dat is hard nodig in verband met klimaatverandering.

Een Nederlandse ereschuld

De ijswalvis lijdt onder smeltend poolijs, waartussen nieuwe vaarroutes ontstaan en op grondstoffen wordt gejaagd. Olie-exploratie gaat gepaard met luidruchtige knallen, een grote bedreiging voor dit geluidsgevoelige dier. Maar klimaatverandering en walvissen zijn ook op een andere manier verbonden. Het kolossale metabolisme van alle walvissen samen gaat namelijk temperatuurstijgingen tegen. IJswalvissen eten tot op zo’n vijfhonderd meter diepte grote hoeveelheden dierlijk plankton en lozen hun ontlasting aan het wateroppervlak. Daar vormt zich in het zonlicht plantaardig plankton dat grotendeels weer de voedselketen in gaat, maar ook neerdwarrelt op de zeebodem. De CO2 wordt er opgeslagen en vormt een voorloper van nieuwe fossiele brandstoffen. Een walvis slaat ook in zijn lichaam zo’n 33 ton CO2 op. Het IMF berekende eind 2019 dat de gemiddelde walvis dankzij deze bijdrage aan klimaatherstel twee miljoen dollar waard is.

Een tekening van het te bouwen IJsschip NL.Beeld Ice Whale Foundation

Het is niet gek dat Sips zijn geliefde dier nog nooit heeft gezien, ondanks een eerdere zelfgeorganiseerde expeditie van Spitsbergen naar Groenland. In de zee daartussen – de Framstraat – zwemmen nog maar zo’n 500 ijswalvissen rond. Ooit waren dat er ruim 50.000, totdat Nederland begin zeventiende eeuw de walvisjacht opende en decennialang domineerde. Het lijkt Sips daarom terecht als Nederland nu meehelpt aan het terugbrengen van de oude populatie. Net als vroeger kan zo’n noordpoolexpeditie worden bekostigd met geld van onder meer de Nederlandse overheid, het bedrijfsleven en crowdfunding. “Dat is traditie”, zegt Sips. “Vroeger schreven burgemeesters brieven aan hun inwoners om bij te dragen aan ontdekkingsreizen naar het poolgebied.”

Urenlang praten over de wondere wereld van zijn onderzoeksobject

Sips is zo’n wetenschapper die eerst nog rustig en bescheiden begint te vertellen en vervolgens steeds enthousiaster urenlang doorpraat over de wondere wereld van zijn onderzoeksobject. Over de voortplanting van de ijswalvis bijvoorbeeld, die lijkt te gebeuren diep verscholen in de immer donkere poolwinter. “Dat is tegengesteld aan wat je zou verwachten”, zegt Sips, “veel dieren trekken daarvoor juist naar warmer water in het zuiden.”

Een door andere onderzoekers onder het ijs geplaatste microfoon maakte opnames van de walvisliederen – “de meest complexe taal van alle dieren!”, aldus Sips. Die liederen doen vermoeden dat de voortplanting van de mysterieuze dieren hier plaatsvindt. Sips: “Dat moet een spectaculair fenomeen zijn dat nog nooit is gezien.”

Vanwege de enorme competitie tussen mannetjes met honderden kilo sperma voor vrouwtjes die maar eens in de drie jaar een kalf krijgen, vermoedt Sips uitgebreide paringsrituelen. En dat bij noorderlicht in de wakken van het verder dichtgevroren ijs, want walvissen moeten wel ademhalen.

Meedrijven in het ijs

Om dit fenomeen te bestuderen is meer nodig dan alleen bevlogenheid. Sips moet nog heel wat geld bij elkaar sprokkelen voor zijn poolwinterexpedities. “Ja, dat is het hele eieren eten”, zucht hij. De afgelopen anderhalf jaar was hij er intensief mee bezig. Meerdere bedrijven en organisaties toonden interesse voor sponsoring, maar geen van hen komt als eerste over de brug.

De plannen zijn verder wel al bijna rond. Met subsidie van NWO-instituut Nioz (Nederlands Instituut voor Onderzoek naar Zee) liet Sips gedetailleerde bouwtekeningen maken voor het benodigde schip. Dat is nadrukkelijk géén ijsbreker, want die maken veel te veel lawaai om ijswalvissen te kunnen opsporen. Sips’ missie gebeurt daarom op een dertig meter lang ‘drijfijsvaartuig’ dat aan het einde van de zomer zo noordelijk mogelijk het poolgebied invaart, zich daar compleet laat invriezen en vervolgens muisstil zuidwaarts in de Framstroom meedrijft langs de kust van Groenland. Zo kunnen drones en andere meetapparatuur walvissen nauwkeurig traceren en het nog onbekende voortplantingsgebied in kaart brengen.

Het schip kost 6,5 miljoen euro en Sips heeft voor een eerste bijdrage zijn hoop gevestigd op de Nederlandse polaire strategie, die per 2021 moet worden vernieuwd en als drie kernbegrippen duurzaamheid, internationale samenwerking en wetenschappelijk onderzoek aanhoudt. Als de Nederlandse overheid toezegt, verwacht Sips ook financiële steun van bedrijven en ngo’s. Met een eenmaal gebouwd schip kunnen ook andere onderzoeken worden opgezet met Europese subsidies, naar de invloed van plankton op klimaat bijvoorbeeld. Het KNMI is bovendien benieuwd naar metingen van ijsdikte om satellietmetingen te ijken.

Een tekening van het te bouwen IJsschip NL.Beeld Ice Whale Foundation

Iedereen kan inleggen

En dan verwacht Sips nog een geldstroom vanuit de gewone Nederlander. De website van de door Sips opgerichte Icewhale Foundation lijkt speciaal op dit grote publiek gericht. Er wordt verteld over een bemanning van ‘ijsnauten’ die de poolwinter intrekken op een schip genaamd Marvel, bij veel jongeren bekend als spectaculair filmmerk. Die naam is toeval, lacht Sips. Toen hij de afkorting voor Modular Arctic Research Vessel bedacht, hoorde je de naam van de beroemde filmproducent nog nergens.

Inmiddels heeft Sips een nieuwe naam gevonden: IJsschip NL. Daarmee wil hij een positief vervolg geven aan de minder glansrijke rol die Nederland speelde in het decimeren van de ijswalvis en bovendien de Nederlandse scheepsbouwinnovatie benadrukken, met een dertig meter lang schip van ‘slechts’ 6,5 miljoen euro. Ter vergelijking: Het eerder dit jaar gelanceerde Britse poolschip RRS Sir David Attenborough is bijna 130 meter lang en kostte zo’n 215 miljoen euro.

Big brother in het ijs

De term ‘ijsnauten’ vindt Sips niet overdreven. De wetenschappers zitten immers wekenlang vastgevroren in het ijs en opereren daarom een beetje als ruimtevaarders. Ze moeten dus goede teamvaardigheden hebben en allemaal beurtelings kunnen helpen als kapitein en machinist, maar ook bij het onderzoek en de communicatie. Dat laatste is een belangrijk en tijdrovend onderdeel van de expeditie.

Er komt een live verbinding met het publiek. “Een soort big brother”, zegt Sips. Het gaat dan niet om de sociale betrekkingen aan boord, maar wel om een constant live-verslag over aangetroffen dieren en natuurlijk opgenomen walvisliederen. Sips hoopt zo een groter draagvlak te creëren voor klimaatproblematiek en biodiversiteit. Hij vergelijkt het met de populariteit van camera’s van de Vogelbescherming gericht op broedende vogels.

Met opnames van ijswalvissen hoopt hij in één keer een einde maken aan de volslagen onbekendheid van dit dier. Ook voor hemzelf natuurlijk.

Lees ook: 

De walvisjacht is net zo abject als de jacht op de neushoorn

Het is weer zover: een viertal Japanse schepen is uitgevaren om op walvissen te gaan jagen. Zulks uiteraard onder traditioneel protest van zo’n beetje de hele rest van de wereld, waar de Japanners zich even traditioneel geen bal van aantrekken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden