De Hortus Botanicus en de Hermitage delen voortaan energie

Museum de Hermitage in Amsterdam.Beeld ANP

Amsterdam wil zijn musea en theaters vergroenen. Museum de Hermitage legt daarbij, noodgedwongen, de lat hoog. Hortus Botanicus helpt het museum uit de brand.

Het is zomer 2009. Hermitage aan de Amstel, de dependance van het beroemde museum in Sint-Petersburg, heeft nog maar net de deuren geopend. Op zijn kantoor bekijkt Sebastiaan Lagendaal, hoofd facilitaire zaken, de energiecijfers van de eerste maanden. Meteen signaleert hij een probleem. “We waren het gebouw meer aan het koelen dan aan het verwarmen”, vertelt Lagendaal ruim acht jaar later vanaf diezelfde plek.

Het gebouw maakt gebruik van een koude-warmteopslag onder de grond. Koud grondwater koelt daarbij het gebouw in de zomer. In de winter gebeurt het omgekeerde; het door de koeling opgewarmde en ondergronds opgeslagen grondwater wordt dan gebruikt om het gebouw op temperatuur te houden. Dat is tenminste de theorie, voor de Hermitage ging die niet op.

“Het gebouw was beter geïsoleerd dan verwacht”, herinnert Lagendaal zich. “We hadden dus te veel warmte.” Omdat de provincie verbiedt dat warme water zonder meer terug te stoppen in de grond, moest De Hermitage een oplossing zoeken. “We hadden twee opties: het afvoeren van de warmte, maar dat zou verspilling van bruikbare energie zijn. Of op zoek gaan naar een instelling die de warmte nodig heeft.” Lagendaal kiest voor de laatste optie.

Hij neemt contact op met een aantal culturele instellingen vlakbij de Hermitage, zoals de Portugese Synagoge en het Joods Historisch museum. Maar die hebben de warmte niet nodig. Lagendaal gaat dan gerichter te werk. Met een infraroodkaart gaat hij op zoek naar gebouwen die veel warmte uitstralen. “Mijn oog viel direct op dit raar gevormde gebouw.” Op zijn computerscherm laat hij de infraroodkaart zien, met zijn vinger wijst hij naar een oranje vlek. Dat raar gevormde gebouw is de Hortus Botanicus, de beroemde botanische tuin vlakbij Artis.

Lagendaal belt met Hortus-directeur Taeke Kuipers en doet hem een voorstel: “Ik heb restwarmte over, kun jij daar iets mee?” Kuipers is enthousiast, hij kan de overtollige energie gebruiken voor de verwarming van de palmenkas. Met hulp van deskundigen bedenken ze een systeem waarbij warm water in buizen van de Hermitage naar de Hortus stroomt. Het daar afgekoelde water bewandelt de omgekeerde weg.

Bureaucratisch labyrint

Het zoeken naar geldschieters is moeilijker dan verwacht. “Niemand wilde met ons in zee, zelfs de Triodos Bank niet. Uiteindelijk heeft de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed ons een cheque van zes ton gegeven”, zegt Lagendaal. “Dat bleek het startschot, na die cheque volgden ook andere giften en rentevrije leningen.” Zo kwamen onder andere de Provincie Noord-Holland en diverse goededoelenorganisaties over de brug.

Het project belandde vervolgens in een bureaucratisch labyrint, zoveel partijen moesten hun fiat eraan verlenen. De provincie, de gemeente, het vervoersbedrijf GVB, Waternet -verantwoordelijk voor de waterleiding; allen moesten hun zegje doen. “We hoorden vaak: ‘We vinden het een goed plan, maar weten niet zeker of wij toestemming kunnen geven’”, herinnert Lagendaal zich. “Onze buizen waren deels gepland onder een metrotunnel door. Die tunnel wordt onderhouden door de gemeente en in verband met de veiligheid duurde het even voordat we toestemming hadden om te boren. Van de gemeente moesten we daarna ook toestemming vragen aan de GVB, de eigenaar van de metrowagons.”

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld TRBEELD

De samenwerking met Hortus Botanicus is contractueel voor 25 jaar vastgelegd. “Een deal met huwelijkse voorwaarden”, noemt Lagendaal het. “Het kan niet zomaar worden ontbonden.” Als er bepaalde afspraken over bijvoorbeeld het onderhoud niet worden nagekomen, dan kan de andere partij een boete opleggen. “Het geld dat we besparen aan energiekosten, verdelen we.”

De voordelen van het nieuwe systeem zijn duidelijk. Op zijn computer opent Lagendaal een aantal grafieken die met rode en blauwe staven het maandelijkse energiegebruik tonen. Vanaf februari 2016, de maand waarin het systeem operationeel werd, zijn de rode en blauwe balkjes nagenoeg even groot. Volgens voorlopige cijfers bespaart de Hortus jaarlijks genoeg gas voor de verwarming van 54 woningen. De gezamenlijke stroombesparing is groot genoeg om 60 woningen van energie te voorzien. Er wordt nu jaarlijks net zoveel CO2-bespaard als 12.950 bomen kunnen absorberen.

Lagendaal weet wel één ding zeker: “Energieneutraal gaan we nooit worden: daarvoor is het gebouw te oud.” Maar alle beetjes helpen.

Daarom is de Hermitage inmiddels een tweede duurzaamheidsamenwerking aangegaan. Een aantal Amsterdamse culturele instellingen, zoals het Tropenmuseum, NEMO, het Scheepvaartmuseum en Carré, heeft de afspraak gemaakt over betere afvalscheiding en afvoer van afval. Het afval wordt nu door stille elektrische afvalboten opgehaald. De Plantagebuurt blijft zo verschoond van 45 vuilniswagens per week. Het uiteindelijke doel is om in 2021 alle afval te scheiden. Daartoe wil Lagendaal wel garanties dat het afvalverwerkingsbedrijf het afval ook gescheiden verwerkt. “Het heeft weinig nut om je afval te scheiden als het daarna weer op dezelfde stapel wordt gegooid.”

Monumentenglas

Hermitage Amsterdam wil ook zonnepanelen, iets wat door de monumentenstatus van het gebouw niet gemakkelijk was. “Uiteindelijk hebben we in overleg met de gemeente een installatiemethode gevonden die het monumentale dak niet beschadigt. De 327 zonnepanelen worden met speciale dakhaken op de platte daken van het gebouw geïnstalleerd”, zegt Lagendaal.

Hij benadrukt dat zonnepanelen niet de ultieme oplossing zijn. “In een perfect jaar halen we misschien 20 procent van onze energiebehoefte uit zonnepanelen.” Ook andere Amsterdamse culturele instellingen hebben plannen om zonnepanelen te installeren.

Lagendaal wil daarnaast de Hermitage loskoppelen van het gas en waar mogelijk het glas in de monumentale kozijnen vervangen met duurzaam en speciaal, energiebesparend monumentenglas dat in de bestaande kozijnen kan worden geplaatst maar lijkt op het oorspronkelijke glas. Kostbare projecten dus. Lagendaal kan zich het komende jaar weer bezighouden met het aanschrijven van sponsoren.

Als het even kan, leiden al deze inspanningen ook tot een hoge BREEAM-score (zie kader). Precies wat Amsterdam wil: het moedigt culturele instellingen aan zich gratis te laten keuren op duurzaamheid. Met deze initiatieven hoopt de gemeente aanjager te zijn van een duurzame, culturele sector. Want daar wil de gemeente graag mee pronken.

Juist daarom steekt het Lagendaal dat de gemeente Amsterdam als enige financier van het energieplan van Hermitage en Hortus rente vraagt. “De gemeente heeft ons daarmee de duurste lening verstrekt. Het zou haar enorm sieren als zij die rente zouden kwijtschelden”, verzucht hij. “Ondertussen staan zij wel met ons te pronken op de webpagina van het gemeentelijk duurzaamheidsfonds.”

In een reactie laat de gemeente weten dat zij rente rekent om het duurzaamheidsfonds weer zo snel mogelijk te vullen. “Zo kunnen we met ons geld veel meer doen”, zegt de woordvoerder.

Keurmerk

BREEAM is een Beter Leven-keurmerk voor gebouwen, met sterren wordt aangegeven hoe duurzaam een instelling of bedrijf is. Vijf sterren is het beste, nul sterren is het slechtst. Hermitage verwacht nog deze maand drie sterren te ontvangen, maar alleen op het onderdeel ‘gebouw’. “Als die sterren binnen zijn, gaan we ons richten op de twee andere onderdelen die relevant zijn voor BREEAM, ‘beheer’ en ‘gebruik’”, aldus Sebastiaan Lagendaal, hoofd facilitaire zaken en veiligheid van Hermitage.

Dat het Rijksmuseum als eerste museum in de wereld afgelopen december vier sterren in de wacht sleepte, vindt hij verklaarbaar. “Zij hebben een heel team dat zich vrijwel fulltime heeft bezig gehouden met die BREEAM-keuring. Daar hebben wij het geld niet voor.” Het Amsterdamse Van Gogh Museum heeft drie sterren, net als het Stedelijk Museum Amsterdam.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden