De heg moet geknipt, of je nu wilt of niet

Vrijwilligers snoeien wilgen in de polder bij Vleuten-De Meern.©Jorgen Caris

In de discussie over de bezuinigingen op natuur gaat het veel om de beschermde topgebieden. Toch dreigt vooral het 'gewone landschap', onderhouden door vrijwilligers, het kind van de rekening te worden.

Voor Arno Willems is er geen statige villa in 's Graveland, zo een waarin de directie van Natuurmonumenten is gevestigd. De directeur van Landschapsbeheer Nederland houdt kantoor in de Utrechtse hoogbouwwijk Overvecht. Maar ook zonder de allure van een landgoed houden Willems en zijn mensen een organisatie draaiende met 35.000 vrijwilligers die het Nederlandse cultuurlandschap op bijna onzichtbare wijze onderhouden.

Die vrijwilligers knotten de wilgen, onderhouden de kikker- en paddenpoelen, maken de wandelpaden begaanbaar en snoeien de hagen. Zij zijn als het ware de olie in de machine. Maar in de discussie over de bezuinigingen op de natuur spelen de mensen van Landschapsbeheer amper een rol. Sterker nog, de geringe subsidies die nodig zijn voor ondersteuning van de vrijwilligers, dreigen te worden ingetrokken ten faveure van de Europees beschermde topgebieden die zoveel mogelijk in stand moeten worden gehouden.

Landschapsbeheer Nederland is een koepel van twaalf provinciale organisaties. Zij bezit geen natuur, maar levert wel de handen die het landschap beheren. Om het nog ingewikkelder te maken: in Noord-Brabant, Overijssel en Noord-Holland is het landschapsbeheer samengegaan met de Provinciale Landschappen die wel gebieden bezitten. Daar werken de vrijwilligers dus ook 'op eigen terrein'.

"Die vrijwilligers hebben in 2009 bijvoorbeeld maar liefst 875.000 arbeidsuren geleverd", zegt Willems. "Moet je eens uitrekenen om hoeveel arbeidsplaatsen dat gaat. Door de inzet van onze mensen hoef je honderden betaalde krachten niet aan te stellen." Zijn werkwijze zou perfect in het plaatje van staatssecretaris Bleker moeten passen, gaat Willems verder. "Wij richten ons op het landelijk gebied, en dat is toch ook zijn focus. En onze mensen doen hun arbeid gratis. Dat zal de staatssecretaris ook aan spreken. Maar we zien dat juist onze sector onder vuur ligt."

De 35.000 vrijwilligers worden verspreid over het land ondersteund door 325 betaalde krachten die het werk plannen, cursussen geven en in contact zijn met boeren, terreineigenaren en -beheerders. Verder werken zij op allerlei manieren aan behoud en herstel van landschap. Over zeven jaar uitgespreid krijgt de organisatie daarvoor 30 miljoen euro subsidie, waarvan ook het gereedschap wordt betaald.

Die subsidie loopt in 2013 af, en dan zal verdere financiering in handen komen van de provincies, maar die geldzorgen zijn voor Willems niet eens het belangrijkst. Wat hem vooral dwarszit is de visieloosheid van de staatssecretaris. "Je kunt zeggen dat hij nog enig idee heeft over wat hij met de robuuste verbindingszones wil. Daar kun je het mee eens zijn of niet, maar daarin maakt hij keuzes. Maar juist over het door hem geroemde cultuurlandschap zegt hij: zie maar. Of: dat zoeken de provincies wel uit. Of: de boeren nemen het beheer wel over. Welke boeren, vraag ik me dan af."

Je kunt wel mopperen op ambtenaren, zegt hij, maar alles wat niet door beleid wordt beschermd, verdwijnt op den duur. 'Alles gaat zoals het gaat', is dan de lijn, en natuur is geen onderwerp dat wel vaart bij kortetermijngedachten.

De combinatie van bezuinigingen en beleidsloosheid zijn voor het cultuurlandschap desastreus, vindt hij, en leidt tot eenvormigheid. "Door het ontbreken van visie gaat het buitengebied straks op elkaar lijken, terwijl het kenmerk van cultuurlandschap juist is dat dit regionaal herkenbaar is. Als je door een meidoornlandschap fietst, weet je dat je in Zeeland bent. Wandel je door een coulissenlandschap, dan bevind je je in Oost-Nederland. Maar die verschillen dreigen allemaal te verdwijnen."

Willems werkt het voorbeeld van die meidoornhagen verder uit. "Onze vrijwilligers houden die hagen in het oude land van de Zak van Zuid-Beveland bij. Ze snoeien elk jaar en verwijderen de struiken die zijn aangetast door bacterievuur. Dat is voor de fruittelers in het gebied belangrijk, omdat deze ziekte kan overslaan op hun bomen. Meidoornhagen zijn belangrijke 'dragers' van dit gebied. Ze geven letterlijk het kenmerkende accent aan dit landschap, én via de beschutting van de hagen kunnen allerlei dieren zich verplaatsen. Laat je het beheer over aan de boeren, dan worden de hagen minder goed onderhouden, breidt het bacterievuur zich uit, en besluit de boer uiteindelijk de hele heg maar weg te halen. Bedrijfseconomisch gezien kan ik me dat heel goed voorstellen, maar landschappelijk is dat een ramp. Eenheidsworst zal het worden. En zo zijn er talloze voorbeelden."

Natuur heeft volgens Willems een enorme economische waarde. Gebieden in mooi cultuurlandschap bieden mogelijkheden voor recreatie, zijn goede vestigingsplaatsen en trekken dus bedrijven aan. En die druk op het gebied zorgt weer voor hoge prijzen voor onroerend goed, en dat levert via de belasting weer geld op voor de schatkist.

Natuur houdt mensen gezond, gaat Willems verder, en daarnaast heeft Nederland ook de morele taak voor het groene erfgoed te zorgen. "Landschap levert meer op dan het kost, zeker als het door vrijwilligers wordt beheerd. Zij zorgen ervoor dat het pad begaanbaar blijft, en het bruggetje een lik verf krijgt. Zij zorgen voor enige sjeu in het leven."

Landschapsbeheer Nederland verzorgde tot nu toe de groene maatschappelijke stages voor jongeren. Binnenkort worden die maatschappelijke stages verplicht, maar juist de groene sector heeft dan geen mogelijkheden meer om plaatsen aan te bieden. "Dat is ontzettend jammer. We vinden allemaal dat jongeren weer in contact met de natuur moeten komen en dat zij, als je hen opvoedt met landschap, daar ook meer oog voor zullen krijgen. Maar door dit beleid zal de binding juist afnemen, waardoor het landschap verder afbladdert."

Willems heeft er spijt van dat ook hij de afgelopen jaren in de groene terminologie steeds over 'projecten' heeft gesproken, die op een gegeven moment 'klaar' zijn. "Landschapsbeheer moet je blijven doen, net zoals je ieder voorjaar de heg moet knippen. Het betreft duurzaam onderhoud, dat altijd zal blijven terugkeren. Op dit moment wordt 25 procent van de zogenaamde kleine landschapselementen als hagen, poelen en solitaire bomen bedreigd. Als we niets doen zijn die over vijf jaar verdwenen."

Bedreigde natuurelementen volgens Landschapsbeheer Nederland


Dag meidoorn

Zodra het beheer van de meidoornhagen in Zeeland wordt gestaakt, zullen die landschapselementen binnen vijf jaar zijn verdwenen uit het landschap, zegt Landschapsbeheer.

Dag weidevogel

Boeren krijgen nu nog subsidie als zij later maaien, zodat de jonge weidevogels worden gespaard. Het afschaffen van deze regeling leidt met name in Noord-Holland tot een kaalslag onder weidevogels.

Dag klompenpad

In alle provincies zijn momenteel klompenpaden uitgezet over boerenland en op voorwaarde van onderhoud door vrijwilligers Zonder deze bijdrage sluiten de boeren deze routes weer af.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden