De haai dreigt uit te sterven in India, dat wil Divya Karnad (34) voorkomen

Divya Karnad (34): 'Gisteren zag ik hier in Burgers' Zoo voor het eerst een levende hamerhaai. Dat is toch gek?'. Beeld *

De haai dreigt uit te sterven in de Indiase kustwateren. Natuurbeschermster Divya Karnad probeert dit te voorkomen door bewustzijn te creëren bij vissers en koks. Daarvoor is ze nu bekroond.

De stranden van Indiase eilanden lagen vroeger bezaaid met de snuiten van zaagvissen, ook wel timmermanshaaien genoemd. Rond 1800 zaten de Indiase wateren vol met deze haaien. Vissers sneden de snuiten - in de vorm van smalle kettingzagen - af, dumpten ze op het strand en namen de rest van het vlees mee om te verkopen als voedsel. Tegenwoordig is dat volkomen anders: als er een zaagvis wordt gespot, haalt dat de krant.

De Indiase natuurbeschermster Divya Karnad (34) vecht voor het bestaan van de haaien. Om die reden ontving zij afgelopen vrijdag in Burgers' Zoo in Arnhem de prestigieuze Future For Nature Award, een internationale prijs voor jonge natuurbeschermers. De prijs is een initiatief van de Nederlandse stichting Future For Nature, waarvan directeur Alex van Hooff van Burger's Zoo de voorzitter is.

Karnad komt tevoorschijn uit een van de boomhutten in het Safari vergadercentrum van Burgers' Zoo. Het is een spannende week voor haar: deze uitreiking is de eerste keer dat ze voor zoveel mensen spreekt - 500 personen. Bescheiden en met een brede glimlach begint ze haar verhaal.

Haaien, zegt Karnad, worden niet alleen bejaagd vanwege hun vinnen voor de Chinese haaievinnensoep. Dat is zelfs verboden in India. Wat wel mag, is een haai vangen en in zijn geheel opeten. Puttu, vermalen haai of beter gezegd haaiengehakt, geldt in vissersdorpen in Zuidoost-India als een delicatesse. Het is een traditie die al eeuwenoud is. Sinds een paar jaar prijkt de haai ook op het menu van restaurants. Gekruide haai op een stokje is razend populair. Chef-koks en vissers werken hierbij samen. Vissers willen graag hun vangst verkopen, maar haai heeft van zichzelf een sterke smaak en is moeilijk te bereiden. Daarom leren vissers de koks hoe ze het vlees moeten klaarmaken.

Niet alleen de vissers en restaurants dragen bij aan het uitsterven van de haai, vertelt Karnad. Ook de overheid doet volgens haar onvoldoende om het dier te beschermen. Van alle haaiensoorten staan er maar zes of zeven op de lijst van bedreigde diersoorten in India. Die lijst is verouderd. Inmiddels zijn er volgens Karnad veel meer soorten haaien die bedreigd worden. De overheid moet daartegen optreden.

En dan is het ook nog zo dat vissers de bedreigde soorten vaak niet herkennen. "Zelfs experts kunnen ze moeilijk identificeren", zegt Karnad. Vangt een visser bewust bedreigde haaien, dan verkoopt hij die vaak in stukjes op de markt. Niemand die het dier dan nog herkent. Het veranderen van deze Indiase denkwijze, de tradities en de cultuur, lijkt onmogelijk. Maar het kan, laat Karnad zien. En vissersvrouwen hebben de sleutel in handen.

Een timmermanshaai. Beeld Forrest Samuels

Ongewenst

De rol van vissersvrouwen werd Karnad al op jonge leeftijd duidelijk. Ze zag het toen ze reisde met de bus in de kustplaats waar ze opgroeide. "India is overvol. In de bus staan mensen hutjemutje op elkaar gepropt. Op zulke momenten grijpen mannen hun kans om vrouwen ongewenst aan te raken. Om ze aan te randen. Het gebeurt bijna dagelijks, het is geaccepteerd in India. Niemand helpt elkaar, niemand zegt er wat van. Behalve de vissersvrouwen."

De vissersvrouwen zijn niet sterker dan andere Indiase vrouwen, volgens Karnad. Wel leven ze met andere culturele normen en waarden. Ze zijn niet ondergeschikt aan hun man en durven voor zichzelf op te komen. Het zijn de vrouwen die de vis verkopen op de markt en het geld beheren. Dat is een heel andere rolverdeling tussen man en vrouw dan in de rest van India. Karnad: "Als een man mij aanraakte in de bus, stapte ik naar deze vrouwen. Zij kwamen voor mij op."

Toen Karnad later, tijdens haar studie mariene biologie, ontdekte dat de haaien langzaam uitsterven, ervoer ze een dilemma. Ze wilde de vissersvrouwen, die haar altijd hielpen, niet hun inkomen en tradities ontnemen. Tegelijkertijd wil ze dat haar kinderen ook nog levende haaien zien. Daarom zette ze de organisatie 'InSeason Fish' op. Samen met de overheid, restaurants en de visindustrie proberen ze het vastgeroeste systeem van vraag en aanbod in de handel in haaien te doorbreken.

Eerst overtuigde Karnad koks uit verschillende restaurants om niet langer haai op hun menu te zetten. In plaats daarvan zouden ze kunnen werken met een wisselmenu van seizoensgebonden vis. Op haar website staat precies welke vis je wel en niet moet vangen, per seizoen en per plek. Deze maand kunnen chefs bijvoorbeeld prima een gerecht met sardientjes op het menu zetten, omdat het geen paaitijd is. De tonijn daarentegen kan nu beter met rust worden gelaten.

Ook zoekt Karnad de vissers op, maar zij waren in het begin terughoudend. Een kilo haai is 300 roepie waard, omgerekend ongeveer 4 euro. En voor een grote haaievin krijgt de visser al snel 1500 roepie, 20 euro. Het is hun leven. Toch gaat Karnad vaak voor dag en dauw naar de haven om te zien wat de vissers die dag in hun netten hebben. Daar spreekt ze hen op aan. "Vissers laten vaak zien hoe blij ze zijn met de vangst van haaien. Ik probeer dan juist uit te leggen dat sommige restaurants haai niet meer op hun menu hebben." Als de vissers haar niet geloven, neemt ze de volgende keer een kok mee om ze te overtuigen.

Een hamerhaai. Beeld *

Voortplanten

Karnad leert de vissers dat ze uiteindelijk zichzelf ermee hebben als ze zo doorgaan. De meeste haaien planten zich namelijk anders voort dan andere vissen. Waar een beenvis bijvoorbeeld honderd eieren legt in zee, groeien babyhaaien - afhankelijk van de soort - vaak in de buik van de moeder. Daar passen niet meer dan zes of zeven jongen in. Voortplanten gaat langzaam, en zo verdwijnen er veel meer haaien dan er bij komen.

Het verdwijnen van de haai heeft gevolgen voor de hele voedselketen, vertelt Karnad. Haaien bedwingen de groei van het aantal waterschildpadden. Die eten anders al het zeegras op, waardoor andere vissen niet meer genoeg voedsel hebben. Dat zou het voortbestaan van vispopulaties in gevaar brengen. Zonder haai dus geen vis. Bij een Indiaas eiland in de buurt van de Malediven zie je dat al, zegt Karnad. De zee is daar leeg. En met lege zeeën is het de vraag hoelang het vissersberoep nog bestaat.

Een hamerhaai. Beeld *

Langzaamaan ontstaat er meer bewustzijn onder vissers, koks en consumenten, merkt Karnad. Ze krijgt vaak te horen: "Ik wist dit helemaal niet over de haai." Ze geeft voorlichting aan jonge koks op de koksopleiding. Consumenten bereikt ze via sociale media. En inmiddels hebben twintig restaurants in twee grote steden haai van het menu gestreept. Met het prijzengeld van de Future For Nature Award, 50.000 euro, hoopt ze nog meer restaurants, vissers en consumenten te bereiken. Ook wil ze het project SharkWatch realiseren om de omvang van de haaienvangst in kaart te brengen.

Karnad ziet dag in dag uit dode haaien, maar dat geeft haar juist kracht om te strijden. "Het is deprimerend. Gisteren zag ik hier in Burgers' Zoo voor het eerst een levende hamerhaai. Dat is toch gek?"

Andere prijswinnaars

Ook de Rwandese Olivier Nsengimana (34) en de Braziliaanse Fernanda Abra (33) winnen de Future For Nature Award.

Nsengimana is de nationale beschermheer van de bedreigde grijze kroonkraanvogel. Met zijn voorliefde voor de Rwandese natuur wil hij de illegale handel stoppen en bewustzijn creëren. Samen met zijn team leert hij de bevolking over de voordelen van een gezond ecosysteem.

Abra vecht voor de wilde dieren die langs de Braziliaanse snelweg leven en vaak geraakt worden door de voorbijrazende auto's. Het sterftecijfers beïnvloedt de Braziliaanse biodiversiteit. Het strategisch bouwen van (dieren)wegen moet hiervoor een oplossing bieden.

Bescherming van de haai in de Noordzee

Ook de haaien en roggen in de Noordzee worden bedreigd. Nog te vaak belanden haaien per ongeluk als bijvangst in de vissersnetten. Minister Schouten van landbouw, natuur en voedselkwaliteit besloot daarom afgelopen woensdag over te gaan op een actieplan: samen met Rijkswaterstaat wil ze de leefgebieden van haaienpopulaties in de Noordzee onderzoeken, zodat vissers weten welke gebieden ze beter kunnen vermijden.

Lees ook:

Saba probeert haaien te redden uit kreeftenfuiken

Kreeftenvissers in de Caribische wateren rond het eiland Saba zijn op hun eigen manier begonnen aan het beperken van hun bijvangsten. 

Deze haai verovert de Nederlandse wateren

De gevlekte gladde haai is in opkomst langs de Nederlandse kust. Wetenschappers brengen zijn leefwereld in kaart.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden